NOMOS GEO-QA

Name: NOMOS GEO-QA
Author: Kaan MURAZ

Kaan MURAZ

NOMOS / KANONİK SORU KAYIT SİSTEMİ / TÜRKÇE ANA METİN / 0.3.1

NOMOS GEO-QA

Kanonik Soru Kayıt Sistemi

Altmış dokuz soru; GEO’yu uzman dilinden çıkarıp insanlar ve yapay zekâ sistemleri için açık anlatıma, uygulanabilir adıma ve tekrarlanabilir denetime dönüştürür.

NGQ-001 ile başla Tam PDF’yi indir PDF Makine kayıt sistemini aç JSON

SORUMLU İNSAN YAZAR: Kaan MURAZ
SORU / CEVAP: 69 / 69
BİRİNCİL KAYNAK: 64
ANA METİN: 23.508 sözcükkurucu sürüm · yayımlandı

TR kurucu sürüm · yayımlandı v0.3.1

YETKİ SINIRI / GÖRÜNÜR KAYIT

Açıklık, evrensel yetkiyle karıştırılmamalıdır.

NOMOS GEO-QA, kurucu tarafından önerilen bir çerçevedir. Kayıtları incelenebilir, kaynaklandırılmış ve düzeltilebilir olmak üzere tasarlanmıştır; yayınlanması onu resmî ya da bağımsız biçimde benimsenmiş küresel standart yapmaz.

Önerilen bir çerçeve

Tanımlar ve denetim mantığı Kaan MURAZ tarafından NobleJackal çatısı altında önerilir. Platformlar, düzenleyiciler veya standart kuruluşları adına konuşmaz.

Sonuç garantisi yok

Tarama erişimi, daha güçlü kanıt ve daha açık temsil; sıralama, atıf, öneri, trafik veya gelir garantisi vermez.

İnsan sorumluluğu sürer

Kaynaklar, tarihler ve sınırlar görünür kalır. Bu sürümün ve gelecekteki düzeltmelerin nihai insan sorumlusu Kaan MURAZ’dır.

OKUMA MİMARİSİ / ADRESLENEBİLİR 69 KAYIT

Bir soruyla başla, bir testle ayrıl.

Her kayıt önce kısa cevap verir; konuyu sade dille açıklar, uygulanabilir adımları gösterir, denetim sorularını sunar ve iddianın sınırını belirtir.

Temel kavramlar

6 soru

NGQ-001

GEO nedir ve hangi çalışmalar GEO olarak tanımlanmamalıdır?

GEO, AI cevaplarında yalnız görünmeyi değil, doğru ve kanıtlı anlatılmayı iyileştirir.

2 kaynak NGQ-002

Bir markanın adının geçmesi neden doğru temsil edildiği anlamına gelmez?

Adınız doğru yazılsa bile hakkınızdaki bilgi yanlış olabilir.

1 kaynak NGQ-003

GEO, SEO, AEO ve LLMO arasındaki fark nedir?

Bu terimler farklı işleri anlatır; doğru problemi seçmeden doğru ölçüm yapılamaz.

2 kaynak NGQ-004

GEO bağlamında varlık nedir?

Varlık, başka kişilerden veya şeylerden ayırt edilmesi gereken kişi ya da şeydir.

3 kaynak NGQ-005

Dijital temsil nedir?

Dijital temsil, bir sistemin sizin hakkınızda kurduğu anlamdır.

2 kaynak NGQ-006

Mention, citation, recommendation ve representation arasındaki fark nedir?

Adılmak, kaynak gösterilmek, önerilmek ve doğru anlatılmak dört ayrı olaydır.

1 kaynak

Kanıt ve ölçüm

9 soru

NGQ-007

Kanıt nedir?

Kanıt, belirli bir iddiayı gerçekten destekleyen doğrulanabilir kayıttır.

1 kaynak NGQ-008

Birincil kaynak ile bağımsız kanıt arasındaki fark nedir?

Birincil kaynak olaya yakındır; bağımsız kanıt iddia sahibinden ayrıdır.

3 kaynak NGQ-009

Bir kuruluşun kendi web sitesi neden tek başına bağımsız kanıt değildir?

Kendi siteniz sizin beyanınızdır; dışarıdan doğrulama değildir.

3 kaynak NGQ-010

Bir AI cevabı, web sitesindeki bilgi doğru olduğu hâlde neden yanlış olabilir?

Doğru bilgi, cevap zincirinin her adımının doğru çalışacağını garanti etmez.

4 kaynak NGQ-011

Retrieval nedir ve GEO içindeki rolü nedir?

Retrieval, cevap yazılmadan önce kullanılacak bilgiyi bulma ve seçme işidir.

2 kaynak NGQ-012

GEO başarısı nasıl ölçülmelidir?

GEO başarısı görünürlükle değil, doğruluk ve kanıtla birlikte ölçülmelidir.

1 kaynak NGQ-013

GEO, bir AI sisteminin sizi önermesini garanti edebilir mi?

Hayır. GEO koşulları iyileştirir; üçüncü tarafın kararını kontrol edemez.

2 kaynak NGQ-014

Olumlu yanlış temsil neden düzeltilmelidir?

Sizi öven yanlış da kullanıcıyı yanıltır ve düzeltilmelidir.

1 kaynak NGQ-015

Bir GEO iddiasının kanıtlanabilir olması için hangi kayıtlar gerekir?

Sonuçla birlikte başlangıç, yöntem, koşullar, ham cevaplar ve değişiklik kaydı saklanmalıdır.

2 kaynak

Teknik erişim ve veri tutarlılığı

4 soru

NGQ-016

Crawling nedir ve bir AI sisteminin web sitenize erişebilmesi neden önemlidir?

Crawling, otomatik bir aracın sayfanıza gidip içeriği okumaya çalışmasıdır.

4 kaynak NGQ-017

Indexing nedir ve bir sayfanın crawl edilmesi neden index edileceği anlamına gelmez?

Bir sayfanın okunması, arama kaydına eklendiği anlamına gelmez.

3 kaynak NGQ-018

Structured data nedir ve AI sistemlerinin bir varlığı doğru anlamasına nasıl yardımcı olabilir?

Yapılandırılmış veri, sayfadaki bilgiyi makineye düzenli alanlarla açıklar.

4 kaynak NGQ-019

Görünür HTML, structured data ve kanonik JSON neden aynı gerçeği söylemelidir?

İnsan ve makine yüzeyleri aynı varlık hakkında çelişmemelidir.

5 kaynak

Kanonik kimlik ve varlık ayrımı

5 soru

NGQ-020

Kanonik kimlik kaydı nedir ve bir varlığın tek bir ana kayıtla tanımlanması neden önemlidir?

Tek ana kimlik kaydı, aynı varlık için rakip doğrular oluşmasını önler.

6 kaynak NGQ-021

Bir varlığın adı, türü, sahibi veya statüsü değiştiğinde kanonik kimlik kaydı nasıl güncellenmelidir?

Değişiklik, eski durumu silmeden tarih, neden ve kanıtla kaydedilmelidir.

6 kaynak NGQ-022

Kanonik ad, alternatif ad, eski ad ve çeviri adı arasındaki fark nedir?

Aynı varlığın farklı adları, görevleri ve geçerlilik zamanlarıyla ayrı tutulmalıdır.

5 kaynak NGQ-023

Aynı veya benzer ada sahip farklı varlıklar birbirinden nasıl ayrılmalıdır?

Yalnız ada bakmayın; tür, kimlik, yer, ilişki ve zamanı birlikte kontrol edin.

4 kaynak NGQ-024

Marka, şirket, ürün, hizmet ve kurucu kimlikleri neden ayrı varlıklar olarak kaydedilmelidir?

Marka, şirket, ürün, hizmet ve kurucu bağlantılı olabilir; aynı değildir.

4 kaynak

Rol, yetki ve yaşam döngüsü

6 soru

NGQ-025

Kurucu, sahip, yönetici, çalışan, hukukî temsilci ve yetkili imzacı rolleri arasındaki fark nedir?

Bir kişinin rolü, sahip olduğu bütün yetkileri kendiliğinden belirlemez.

4 kaynak NGQ-026

Münferit, müşterek, sınırlı ve vekâlete dayalı imza yetkileri nasıl ayrılmalıdır?

İmza yetkisi; kim, neyi, nasıl, ne zaman ve hangi dayanakla sorularıyla ayrılır.

4 kaynak NGQ-027

Ticaret sicili, organ kararı, imza beyannamesi, vekâletname ve sistem yetkilendirmesi arasındaki kanıt hiyerarşisi nasıl kurulmalıdır?

Tek bir belge bütün yetki sorularını cevaplamaz; belgeler birlikte okunmalıdır.

5 kaynak NGQ-028

Bir rol veya imza yetkisi değiştiğinde, sona erdiğinde ya da geri alındığında bütün kayıtlar nasıl güncellenmelidir?

Rol bittiğinde o role bağlı bütün dijital ve fiziksel erişimler gözden geçirilmelidir.

6 kaynak NGQ-029

Bir rol veya yetki değişikliğinin bütün sistemlere gerçekten yayıldığı nasıl kanıtlanmalıdır?

Her sistemde yeni durum okunmalı ve eski erişimin kapandığı ayrıca test edilmelidir.

5 kaynak NGQ-030

Yetim hesap, gölge yetki, artık erişim ve sahipsiz kimlik doğrulayıcı nedir ve nasıl tespit edilmelidir?

Sahibi, amacı veya güncel ihtiyacı belli olmayan erişim güvenli değildir.

7 kaynak

Makine kimliği ve ajan sorumluluğu

3 soru

NGQ-031

İnsan hesabı, servis hesabı, service principal, managed identity ve AI ajan kimliği neden ayrı yönetilmelidir?

Farklı aktörler ayrı kimlik kullanmalıdır; aksi hâlde kimin ne yaptığı anlaşılmaz.

6 kaynak NGQ-032

Bir AI ajanının kendi kimliğiyle, bir insan adına veya bir kuruluş adına hareket etmesi nasıl ayrılmalıdır?

İşlemi yapan, adına yapılan ve sonuçtan sorumlu olan taraflar ayrı kaydedilmelidir.

7 kaynak NGQ-033

Bir AI ajanı eylemini kimin başlattığı, kimin onayladığı ve kimin gerçekleştirdiği nasıl kanıtlanmalıdır?

Her ajan eylemi, başlatan, onaylayan ve yapan kimlikleriyle kanıtlanmalıdır.

7 kaynak

İnsan onayı, itiraz ve açıklama

7 soru

NGQ-034

Bir insan onayı ne zaman gerçek, bilgilendirilmiş, yetkili ve eyleme özgü sayılmalıdır?

Onay, doğru insan neyi ve neden onayladığını anlayıp reddedebilmiş ve belirli eyleme açıkça izin vermişse güvenilirdir.

5 kaynak NGQ-035

İnsan onayı yorgunluğu, otomasyon yanlılığı ve lastik damga kararları nasıl tespit edilmeli ve önlenmelidir?

Onay kalitesi, kaç kez “evet” denildiğiyle değil; insanın hatayı bulma ve gerektiğinde AI’ya karşı çıkma başarısıyla ölçülmelidir.

5 kaynak NGQ-036

Bir insan AI önerisini kabul ettiğinde, değiştirdiğinde, reddettiğinde veya geçersiz kıldığında karar gerekçesi nasıl kaydedilmelidir?

Kayıt, insanın hangi AI önerisini nasıl değiştirdiğini, nedenini, kanıtını, yetkisini ve ortaya çıkan sonucu birbirine bağlamalıdır.

6 kaynak NGQ-037

Bir AI destekli karara itiraz, yeniden inceleme, düzeltme ve temyiz mekanizması nasıl kurulmalıdır?

Etkilenen kişi kararı anlayabilmeli, yanlış veriyi düzeltebilmeli, yeni kanıt sunabilmeli ve yetkili insan incelemesine ulaşabilmelidir.

5 kaynak NGQ-038

Bir AI destekli kararı yeniden inceleyen insan, kurul veya birim ne zaman bağımsız ve tarafsız sayılmalıdır?

İncelemeyi yapan kişi ilk karardan ve çıkar baskısından yeterince ayrılmalı, tam dosyayı görebilmeli ve farklı kararı gerçekten uygulatabilmelidir.

5 kaynak NGQ-039

Bir AI destekli kararın açıklaması, etkilenen kişinin karara etkili biçimde itiraz edebilmesi için hangi bilgileri taşımalıdır?

Açıklama, bu kişiye ne olduğunun yanında hangi veri, kural, AI ve insan rolünün sonucu maddi biçimde etkilediğini göstermelidir.

6 kaynak NGQ-040

Bir AI açıklamasının gerçek karar sürecini sadakatle yansıttığı ve sonradan uydurulmadığı nasıl kanıtlanmalıdır?

Makul görünen anlatı yeterli değildir; açıklama, karar anındaki sürümlü kayıt ve davranış testleriyle desteklenmelidir.

6 kaynak

Karar yaşam döngüsü, düzeltme ve unutma

11 soru

NGQ-041

Bir AI destekli karar aynı girdilerle yeniden üretilemediğinde bu ne anlama gelir ve yeniden üretilebilirlik nasıl denetlenmelidir?

Farklı sonuç saldırı kanıtı değildir; olasılıksal değişim, eksik karar paketi, sürüm kayması, hata veya manipülasyon ayrı ayrı sınanmalıdır.

7 kaynak NGQ-042

Bir AI sisteminin model, veri, istem, politika veya araç sürümü değiştiğinde eski kararlar yeniden değerlendirilmeli midir?

Her değişiklik bütün geçmiş kararları açmaz; eski kararın doğruluğunu veya devam eden etkisini maddi biçimde değiştirebilecek değişiklikler risk bazlı yeniden inceleme gerektirir.

6 kaynak NGQ-043

Eski bir AI destekli kararın tarihsel olarak doğru olması ile bugün hâlâ geçerli olması nasıl ayrılmalıdır?

Bir karar verildiği gün doğru olabilir; fakat süresi dolduğu, geri alındığı veya koşullar değiştiği için bugün uygulanamaz olabilir.

5 kaynak NGQ-044

Bir AI destekli kararın yürürlük başlangıcı, bitişi, askıya alınması, geri alınması, düzeltilmesi ve yerine geçen kararı makine tarafından okunabilir biçimde nasıl kaydedilmelidir?

Karar değişmeden korunmalı; bütün yaşam döngüsü değişiklikleri kimliği, zamanı, yetkili aktörü, nedeni ve önceki–sonraki bağı olan ayrı olaylar olarak eklenmelidir.

6 kaynak NGQ-045

Bir AI destekli kararın düzeltilmesi, geri alınması veya geçersiz kılınması bütün bağlı sonraki sistemlere nasıl yayılmalı ve yayılımın tamamlandığı nasıl kanıtlanmalıdır?

Düzeltme olayı göndermek yeterli değildir; her hedefin değişikliği uyguladığı, geri okunabildiği ve aynı anlama ulaştığı kanıtlanmalıdır.

6 kaynak NGQ-046

Bir düzeltme bütün bilinen sistemlere ulaşmış olsa bile eski kararın önbellek, arşiv, yedek, dışa aktarım, AI hafızası veya üçüncü taraflarda yeniden ortaya çıkması nasıl önlenmelidir?

Eski sürüm geri geldiğinde onu yeniden güncel saymayı engelleyen kalıcı düzeltme işareti, geri yükleme kapısı ve izleme gerekir.

6 kaynak NGQ-047

Bir karar veya verinin silinmesi istendiğinde unutma talebi ile denetim, köken zinciri, hukukî saklama ve tarihsel kayıt gereksinimleri nasıl birlikte yönetilmelidir?

Gereksiz içerik silinmeli; yalnız hesap verebilirlik için zorunlu en az kayıt, açık dayanak ve sıkı erişimle korunmalıdır.

8 kaynak NGQ-048

Bir AI sistemi 'Veriyi sildim' dediğinde silmenin gerçekten gerçekleştiği, geri getirilemediği ve model veya hafızada kullanılmaya devam etmediği nasıl kanıtlanmalıdır?

Silme komutu veya sağlayıcı sözü yeterli değildir; hedefler, yöntem, geri okuma, geri yükleme ve model etkisi ayrı kanıtlarla sınanmalıdır.

8 kaynak NGQ-049

Bir silme veya modelden unutturma işlemi tamamlanana kadar ilgili verinin yeni AI kararlarında kullanılması nasıl engellenmelidir?

Şüpheli veri yalnız işaretlenmemeli; karar, bilgi seçimi, eğitim, hafıza, dışa aktarım, araç ve model sunumu yollarında uygulanabilir bir kullanmama kısıtına alınmalıdır.

7 kaynak NGQ-050

Geçici kullanım kısıtlaması hangi kanıtlarla, kim tarafından ve hangi koşullar sağlandığında kaldırılmalıdır?

Kısıtlama süresi dolduğu için değil; ilk nedenin giderildiği, sistemlerin hazır olduğu ve yetkili insanın kanıtı onayladığı için kaldırılmalıdır.

8 kaynak NGQ-051

Geçici bir kısıtlamanın gereğinden uzun sürerek kişiyi süresiz beklemeye, hizmetten mahrum bırakmaya veya gizli bir ret kararına dönüşmesi nasıl önlenmelidir?

Her geçici kısıtlamanın insan sahibi, sonraki gerçek işlemi, güncelleme aralığı, azami süresi, hizmet alternatifi ve zorunlu karar yolu olmalıdır.

8 kaynak

Güvenlik, manipülasyon ve olay bütünlüğü

7 soru

NGQ-052

Bir AI sistemi acil veya yüksek riskli bir durumda durdurulduğunda güvenli durdurma, geçici önlem, insan incelemesi ve yeniden başlatma nasıl yönetilmelidir?

Sistem gerektiğinde hemen durabilmeli; yeniden çalışması ise nedenin giderildiğini gösteren kanıta ve yetkili insan kararına bağlı olmalıdır.

5 kaynak NGQ-053

İstem enjeksiyonu (prompt injection), dolaylı istem enjeksiyonu ve kötü niyetli araç talimatları nasıl tespit edilmeli, sınırlandırılmalı ve denetlenmelidir?

Bir belgenin içindeki talimat, yalnız sistem onu okuyabildiği için yetkili talimat hâline gelmez.

5 kaynak NGQ-054

Kaynak zehirleme, veri zehirleme, sentetik uzlaşma ve kaynak aklama nasıl tespit edilmeli ve düzeltilmelidir?

Aynı iddianın çok yerde tekrarlanması, çok sayıda bağımsız kanıt bulunduğunu göstermez.

5 kaynak NGQ-055

Sahte kimlik, yetki taklidi, deepfake, ele geçirilmiş hesap ve uydurma insan onayı nasıl ayrılmalı ve kanıtlanmalıdır?

Bir ad, yüz, ses veya açık oturum doğru kişiyi ve o işlemi yapma yetkisini tek başına kanıtlamaz.

5 kaynak NGQ-056

Kişisel veri, hassas veri, ticari sır ve kimlik bilgileri istem, bilgi seçimi, hafıza ve araç zincirlerinde nasıl korunmalıdır?

Bir bilgi doğru ve erişilebilir olsa bile her sisteme, her amaçla ve süresiz biçimde taşınmamalıdır.

6 kaynak NGQ-057

Üçüncü taraf model, veri seti, API, eklenti, araç ve altyapı sağlayıcılarının sorumluluğu nasıl kaydedilmeli ve denetlenmelidir?

Dış hizmet kullanmak, onu seçen ve sonucunu kullanan kurumun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

6 kaynak NGQ-058

Bir AI veya temsil olayı meydana geldiğinde tespit, sınıflandırma, durdurma, bildirim, düzeltme ve tekrar önleme nasıl yönetilmelidir?

Bir olay, yalnız hatalı çıktıyı silerek değil; etkisini bulup nedeni düzeltip sonucu yeniden test ederek kapatılır.

7 kaynak

Ölçüm, denetim ve uygunluk

6 soru

NGQ-059

Truth Pack ve referans gerçeklik nasıl kurulmalı; kanıtlar çeliştiğinde doğru cevap nasıl belirlenmelidir?

AI cevabı denetçinin hafızasıyla değil; kapsamı, zamanı, kaynakları ve belirsizliği kayıtlı bir Truth Pack ile karşılaştırılmalıdır.

4 kaynak NGQ-060

Bir GEO denetimi için soru kümesi, örneklem, dil, ülke, zaman, model ve sürüm kapsamı nasıl seçilmelidir?

Test kapsamı sonuç görülmeden önce seçilmeli ve gerçek kullanıcı amaçları ile önemli riskleri temsil etmelidir.

5 kaynak NGQ-061

AI cevapları atomik iddialara nasıl ayrılmalı; doğruluk, eksiklik, güncellik, kanıt ve önem derecesi nasıl puanlanmalıdır?

Bir AI cevabı tek puanla değil, karar vermeyi etkileyen en küçük iddialar ayrı ayrı incelenerek değerlendirilmelidir.

4 kaynak NGQ-062

Olasılıksal AI çıktılarında değişkenlik, belirsizlik, örneklem büyüklüğü ve güven aralığı nasıl raporlanmalıdır?

Tek bir cevap yalnız bir gözlemdir; sistem hakkında sonuç söylemek için tekrar, dağılım, kapsam ve belirsizlik birlikte gösterilmelidir.

4 kaynak NGQ-063

Bir NOMOS GEO denetimi ne zaman gerçekten bağımsız, tekrar edilebilir ve kanıtlanabilir sayılır?

Denetçinin farklı bir adı olması yetmez; yöntem, kanıt, karar yetkisi ve çıkar ilişkileri de bağımsızlığı desteklemelidir.

6 kaynak NGQ-064

Bir GEO hatasının düzeltildiği, regresyon üretmediği ve gerçekten kapatılabileceği nasıl kanıtlanmalıdır?

Değişiklik yapmak düzeltme kanıtı değildir; aynı hata yeniden test edilmeli, komşu alanlar korunmalı ve canlı sonuç doğrulanmalıdır.

7 kaynak

Kanonik yayın, birlikte çalışabilirlik ve emanet

5 soru

NGQ-065

İnsan sayfası, yapılandırılmış veri, kanonik JSON, indirilebilir dosya ve API aynı gerçeği nasıl taşımalıdır?

Yüzeylerin görünüşü ve ayrıntısı değişebilir; kimlik, statü, kapsam, sürüm, tarih, kaynak ve sınırlar çelişemez.

4 kaynak NGQ-066

Bir NOMOS GEO kaydı başka dile aktarılırken anlam, normatif güç, hukukî sınır ve makine alanı eşitliği nasıl korunmalıdır?

Her dil doğal ve o dilde yazılmış gibi okunmalı; fakat kayıt kimliği, ana hüküm, zorunluluk düzeyi, kanıt, sınır ve sürüm değişmemelidir.

4 kaynak NGQ-067

Sürüm, şema değişikliği, geriye dönük uyumluluk, kullanımdan kaldırma ve geçiş nasıl yönetilmelidir?

Her değişiklik neyin değiştiğini, kimi etkilediğini, eski kayıtların çalışıp çalışmadığını ve geçiş yolunu açıkça göstermelidir.

7 kaynak NGQ-068

DOI, kanonik URL, dosya bütünlük özeti, lisans, arşiv aynası ve sürüm ilişkileri bir eserin doğrulama zincirinde nasıl kullanılmalıdır?

DOI eseri tanımlar, kanonik URL resmî web yüzeyini gösterir, dosya bütünlük özeti kopyayı sınar, lisans kullanımı açıklar ve ilişki kayıtları sürümleri birbirine bağlar.

7 kaynak NGQ-069