Doğrudan cevap
Silme veya modelden unutturma beklenirken veri geçici olarak tutulabilir; fakat olağan karar kullanımına devam edemez. Kısıtlama kaydı; veriyi, kişiyi, amacı, sistemi, süreyi, sorumluyu ve kaldırma koşulunu tanımlar. Kural; veri katmanı, bilgi seçimi, özellik deposu, vektör kaydı, hafıza, araç, dışa aktarım, eğitim ve model sunumu noktalarında teknik olarak uygulanır. Yüksek etkili kararda güvenli sonuç üretilemiyorsa işlem durdurulur veya yetkili insan incelemesine gönderilir. Normal kullanım yalnız doğrulanmış serbest bırakma kapısıyla açılır.
Sade dille
Bozulmuş olabilecek bir malzeme mutfakta tutulabilir; fakat “inceleme bekliyor” etiketiyle yemeğe eklenmesi engellenir. Etiket yalnız kutuda değil, malzemeyi kullanan bütün tariflerde çalışmalıdır.
Neden önemli?
Silme süreci günler veya daha uzun sürebilir. Bu sırada veri yeni karar üretmeye devam ederse kişiye veya kuruma yeni zararlar eklenir ve sonradan düzeltme alanı büyür.
Karıştırma
- Geçici saklama, olağan karar veya eğitim kullanım izni değildir.
- Kısıtlama belirli kullanımları durdurur; silme verinin yaşam döngüsünü sona erdirmeyi amaçlar.
- Karantina nesneyi ayırır; kullanmama kuralı bütün kullanım yollarını engeller.
- Güvenli sonuç yoksa işlemi durdurmak zararlı varsayılan kullanımı önler; insan incelemesi kontrollü alternatif sunabilir.
- Serbest bırakma kapısı, sürenin dolmasını değil kanıtlanmış koşulların geçilmesini gerektirir.
Ne yapmalısın?
- Kısıtlanan veri, kişi, amaç, sistem, neden, sahibi, başlangıç ve yeniden inceleme tarihini kaydedin.
- Karar, bilgi seçimi, vektör kaydı, hafıza, eğitim, dışa aktarım, araç ve model sunumu yollarını envantere alın.
- Kullanmama kuralını yalnız etikette değil bütün uygulama noktalarında teknik olarak çalıştırın.
- Yüksek etkili sonuçta güvenli veri yoksa işlemi durdurun veya yetkili insan incelemesine yönlendirin.
- Kısıtlı verinin türetilmiş özellik, önbellek, profil ve bağlı sonraki kopyalarını da engelleyin.
- Engellenen ve yanlışlıkla gerçekleşen kullanımları olay kaydı ve alarm ile izleyin.
- Normal kullanımı yalnız kök neden, silme veya modelden unutturma ve serbest bırakma kanıtları doğrulandıktan sonra açın.
Nasıl denetlersin?
- Kısıtlama nesnesi, nedeni, kapsamı, sahibi ve zamanı açık mı?
- Bütün karar ve veri kullanım yolları envanterde mi?
- Kısıtlama bilgi seçimi, eğitim, hafıza, dışa aktarım ve araç katmanlarında gerçekten uygulanıyor mu?
- Türetilmiş veri veya önbellek üzerinden yasak kullanım sürüyor mu?
- Yüksek etkili kararda güvenli durdurma veya insan alternatifi var mı?
- İhlaller tespit ve olay süreciyle yönetiliyor mu?
- Süre dolunca otomatik kullanım mı, kanıtlı serbest bırakma incelemesi mi başlıyor?
Sınır
Her kullanımın durdurulması mümkün olmayabilir ve bütün işlemleri kapatmak hizmet veya hak kaybı yaratabilir. Kısıt; risk, amaç, hukukî dayanak ve güvenli alternatiflere göre orantılı kurulmalı, kişiye karşı yeni olumsuz sinyal olarak kullanılmamalıdır.
Tek cümlede hatırla
Silme beklerken saklama olabilir; normal kullanım devam edemez.
Bu kaydın kaynakları
- S26NIST SP 800-53 Rev. 5, *Security and Privacy Controls*Standart
- S38NIST AI 600-1, *Artificial Intelligence Risk Management Framework: Generative Artificial Intelligence Profile*Standart niteliğinde gönüllü kurum rehberi
- S39NIST AI 100-2 E2025, *Adversarial Machine Learning: A Taxonomy and Terminology of Attacks and Mitigations*Standart niteliğinde gönüllü kurum rehberi
- S44NIST, *AI Risk Management Framework Playbook* ve AI RMF CoreGönüllü uygulama rehberi
- S48Avrupa Birliği, Regulation (EU) 2016/679 — *General Data Protection Regulation*Mevzuat
- S49Kişisel Verileri Koruma Kurumu, 6698 sayılı *Kişisel Verilerin Korunması Kanunu*Resmî kurum/mevzuat
- S64Kişisel Verileri Koruma Kurumu, *Kişisel Verilerin Silinmesi, Yok Edilmesi veya Anonim Hale Getirilmesi Hakkında Yönetmelik*Resmî kurum/mevzuat