Eski bir AI destekli kararın tarihsel olarak doğru olması ile bugün…

Doğrudan cevap

Her karar en az iki zaman sorusuyla değerlendirilir. Tarihsel doğruluk, karar anındaki olgu, kaynak, kural ve yetkiyle sonucun doğru kurulup kurulmadığını sorar. Güncel geçerlilik ise kararın bugün aktif, süresi dolmamış, askıya alınmamış, geri alınmamış, düzeltilmemiş veya yeni kararla değiştirilmemiş olup olmadığını sorar. Eski karar geçersiz olsa bile devam eden etkileri bulunabilir; bu etkiler ayrıca tespit ve giderim gerektirir.

Sade dille

Geçen yıl geçerli olan bir ehliyet o gün gerçekti. Bugün süresi dolduysa eski belgenin sahte olduğu sonucu çıkmaz; yalnız bugün araç kullanma yetkisi vermez.

Neden önemli?

Tarih bilgisi kaybolursa eski karar güncel yetki gibi kullanılabilir veya bugünkü değişiklik geçmişe yanlış biçimde uygulanabilir. Devam eden etkiler görünmez kalırsa süresi dolan karar insanı hâlâ etkileyebilir.

Karıştırma

Tarihsel doğruluk, kararın referans zamanındaki olgularla uyumudur.
Tarihsel geçerlilik, kararın o zaman yetkili ve yürürlükte olup olmadığıdır.
Güncel doğruluk, dayandığı olguların bugün hâlâ doğru olup olmadığını sorar.
Güncel geçerlilik, kararın bugün hâlâ hukukî veya operasyonel güç taşıyıp taşımadığıdır.
Devam eden etki, artık geçerli olmayan kararın sistemlerde sonuç üretmeye devam etmesidir.

Ne yapmalısın?

Karar zamanı, referans zamanı, yürürlük başlangıcı ve geçerlilik bitişini ayrı alanlarda tutun.
Karar anındaki veri, kural, model, insan yetkisi ve kanıt sürümünü koruyun.
Aktif, askıda, süresi dolmuş, geri alınmış, düzeltilmiş ve yerine geçmiş durumlarını ayrı kaydedin.
Güncel sorguda yalnız güncel durum görünümünü değil, onu oluşturan olay zincirini de erişilebilir tutun.
Eski kararın profil, ödeme, erişim, öneri veya temsil üzerindeki devam eden etkilerini arayın.
Yeni kararın eski kararla ilişki türünü ve hangi tarihten itibaren geçerli olduğunu açıkça bağlayın.
Düzeltmeyi etkilenmiş canlı ve bağlı sonraki yüzeylerde doğrulayın.

Nasıl denetlersin?

Karar zamanı ile verinin ve kuralın referans zamanı ayrılmış mı?
Geçerlilik başlangıç ve bitiş koşulları kayıtlı mı?
Eski karar tarihsel kayıt yerine güncel otorite olarak mı kullanılıyor?
Yeni bilgi geçmiş kararın o zamanki doğruluğunu haksız biçimde değiştirmiş mi?
Askıya alma, geri alma, düzeltme ve yerine geçme ilişkileri görülebiliyor mu?
Geçersiz kararın devam eden etkileri aranmış mı?
Canlı sistem gerçekten güncel ve yetkili kararı mı seçiyor?

Sınır

Tarihsel doğruluk ile hukukî geçerlilik aynı değildir ve geçmiş kararın etkisi somut hukuk tarafından belirlenebilir. Bugün yanlış görünen bir olgu, karar anında da yanlış olduğunu tek başına kanıtlamaz.