Temsil Hakları Bildirgesi

Başlangıç Hükmü

Üretken sistemler artık:

• insanları,
• şirketleri,
• kurumları,
• ürünleri,
• meslekleri,
• hizmetleri,
• kamu kuruluşlarını,
• tarihsel olayları

tanımlamakta, karşılaştırmakta ve önermektedir. Bu temsil:

• ilgili kişinin bilgisi olmadan,
• temsil edilen varlığın onayı bulunmadan,
• kullanıcının kaynakları inceleyemediği koşullarda,

ciddi ticari, hukukî, toplumsal veya kişisel sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle üretken sistemlerde temsil: yalnız teknik çıktı değildir. Temsil:

insanların ve kurumların dünyada nasıl anlaşılacağını etkileyen, kanıt ve sorumluluk gerektiren kamusal bir eylemdir.

Hiçbir:

• görünürlük hedefi,
• GEO skoru,
• ticari çıkar,
• uygunluk işareti,
• çoğunluk ortalaması,
• AI sağlayıcı tercihi,
• kurucu kararı,
• müşteri talebi

aşağıdaki hakları ortadan kaldıramaz.

Hak 1

DOĞRU KİMLİK HAKKI

Her insan, kurum, marka, ürün ve hizmet:

• doğru varlığa,
• doğru hukuki veya kurumsal ilişkiye,
• doğru alan adına,
• doğru sahiplik ve kontrol yapısına

bağlanma hakkına sahiptir. Hiç kimse veya hiçbir kurum:

• başka varlığın lisansı,
• başka şirketin müşterisi,
• başka ürünün özelliği,
• bağlı kuruluşun yetkisi,
• çalışanın kişisel niteliği

kendisine aitmiş gibi temsil edilemez. Doğru bilgi yanlış varlığa bağlandığında: doğru bilgi olmaktan çıkar ve yanlış temsile dönüşür.

Hak 2

KANIT SINIRI İÇİNDE TEMSİL EDİLME HAKKI

Hiçbir iddia, onu taşıyan kanıttan daha kesin, daha geniş veya daha güçlü biçimde sunulamaz. Bir varlığın kendi beyanı: o varlığın ne söylediğinin kanıtıdır. O beyanın bağımsız gerçekliğinin otomatik kanıtı değildir. Bir kaynak:

• yalnız belirli ülkeyi,
• belirli ürünü,
• belirli zamanı,
• belirli kullanıcı grubunu

destekliyorsa iddia bu sınırı aşamaz. Temsilin temel yükümlülüğü şudur:

Bunu söylemek için elimizde ne var?

Hak 3

BİLİNMEME VE BELİRSİZ KALMA HAKKI

Kanıt yetersizse hiçbir insan veya kurum:

• doğru,
• yanlış,
• güvenilir,
• güvensiz,
• lisanslı,
• lisanssız,
• önerilir,
• önerilmez

kategorilerinden birine zorlanamaz. UNKNOWN, UNRESOLVED ve REFERENCE GAP:

• kusur,
• suç,
• başarısızlık

değildir. Bir kayıtta bilgi bulunmaması, ilgili kayıt evreninin tamamlayıcı olduğu kanıtlanmadıkça: bilginin dünyada bulunmadığını göstermez. Her varlık, sahte kesinliğe karşı:

belirsiz kalma hakkına sahiptir.

Hak 4

BAĞLAM VE KAPSAM HAKKI

Her temsil ilgili olduğu ölçüde:

• ülke,
• dil,
• yargı alanı,
• ürün,
• hizmet,
• müşteri türü,
• bütçe,
• kapasite,
• kullanıcı ihtiyacı

ile birlikte sunulmalıdır. Bir şirket:

• belirli ülkede,
• belirli kullanıcı grubuna,
• belirli hizmeti

sunuyorsa: küresel, sınırsız ve bütün kullanıcılara uygun gibi temsil edilemez. Kapsam bilgisi ikincil ayrıntı değildir. Kapsam: doğru tavsiyenin temelidir.

Hak 5

ZAMAN İÇİNDE DOĞRU TEMSİL EDİLME HAKKI

Her varlık:

• güncel,
• tarihsel,
• sona ermiş,
• planlanan,
• askıya alınmış

statülerinin birbirinden ayrılmasını isteme hakkına sahiptir. Geçmişte doğru olan:

• lisans,
• fiyat,
• hizmet,
• ortaklık,
• ürün,
• yetki

güncel gerçeklik gibi kullanılamaz. Geleceğe ilişkin plan: bugün gerçekleşmiş olguya dönüştürülemez. Düzeltme yeni gerçeklik oluşturabilir. Geçmişte kullanıcıya ulaşan yanlış cevabı ortadan kaldıramaz.

Hak 6

LEHTE VE ALEYHTE YANLIŞA KARŞI EŞİT KORUNMA HAKKI

Bir varlık hakkında olumlu yanlış:

• daha etik,
• daha zararsız,
• daha kabul edilebilir

değildir. Olmayan:

• lisans,
• müşteri,
• partner,
• küresel operasyon,
• bağımsız sertifika,
• sonuç garantisi

varmış gibi gösterilemez. Aynı şekilde kanıtlanmamış:

• suç,
• dolandırıcılık,
• yasadışılık,
• lisanssızlık,
• güvenlik ihlali

kesin olgu gibi sunulamaz. NOMOS’un değiştirilemez ilkesi şudur:

Lehine olan yanlış da yanlıştır.

Bir varlığı olduğundan büyük göstermek ile kanıtsız biçimde itibarsızlaştırmak aynı gerçeklik borcunu doğurur.

Hak 7

DÜZELTME, CEVAP VE İTİRAZ HAKKI

Temsil edilen insan veya kurum:

• yanlış kimliğe,
• eksik kanıta,
• kapsam aşımına,
• yanlış zaman kaydına,
• hatalı önem derecesi’ye,
• yanlış uygunluk kararına

itiraz edebilmelidir. İtiraz hakkı:

• sonucu değiştirme garantisi,
• karşı kanıtı sildirme yetkisi,
• olumsuz bulguyu veto etme hakkı

değildir. İtiraz: kanıtın ve karar zincirinin yeniden incelenmesini isteme hakkıdır. İlk karar, itiraz sonrasında silinmez. Yeni karar ona bağlanır.

Hak 8

KAYNAĞI, BELİRSİZLİĞİ VE KARAR GEREKÇESİNİ BİLME HAKKI

Kullanıcılar ve temsil edilen varlıklar ilgili olduğu ölçüde şunları bilme hakkına sahiptir: İddia öz beyan mı? Yetkili sicil mi? Bağımsız araştırma mı? Kullanıcı yorumu mu? Türetilmiş hesaplama mı? Kısıtlı kanıt mı? Kanıtlar birbiriyle çelişiyor mu? Sonuç ne kadar belirsiz? Hakem hangi kurala dayanarak karar verdi? Atıf işareti tek başına açıklama değildir. Doğru şeffaflık: kaynağın hangi atomik iddiayı ne ölçüde taşıdığını göstermektir.

Hak 9

DİL VE COĞRAFİ HAYSİYET HAKKI

Hiçbir insan veya toplum:

• küçük nüfusa,
• düşük ekonomik ağırlığa,
• az kullanılan dile,
• düşük dijital görünürlüğe

sahip olduğu için küresel ortalamada görünmez kılınamaz. Büyük dillerdeki yüksek başarı: küçük dillerdeki sistematik yanlış temsili silemez. Küçük ülke veya dil için yetersiz kanıt bulunuyorsa: yüksek performans varsayılamaz. NOMOS’un adalet ölçütü yalnız ortalamayı değil:

• performans tabanını,
• gruplar arası farkı,
• gerçek ölçüm kapsamını

birlikte korumalıdır.

Hak 10

MAHREMİYET VE VERİ MİNİMİZASYONU HAKKI

Doğru temsil üretme amacı:

• özel konuşmaların,
• kişisel verilerin,
• müşteri sözleşmelerinin,
• ticari sırların,
• hassas konumun,
• hesap bilgilerinin

gereksiz biçimde toplanmasını veya yayımlanmasını meşru kılamaz. [K20; K22] Yalnız görev için gerekli veri toplanmalıdır. Kısıtlı kanıt: bağımsız denetime açılabilir, kamuya tamamen yayımlanmak zorunda olmayabilir. Doğruluk hakkı ile mahremiyet hakkı birbirini yok etmek zorunda değildir.

Hak 11

İNSAN SORUMLULUĞU VE BAĞIMSIZ KARAR HAKKI

Hiçbir kişi veya kurum hakkında kamu etkisi doğuran uygunluk kararı:

• yalnız bir AI çıktısına,
• yalnız otomatik skora,
• yalnız denetlenen kurumun beyanına,
• yalnız danışmanın kararına

bırakılamaz. AI sistemleri:

• iddia çıkarabilir,
• kanıt eşleyebilir,
• çelişki bulabilir,
• hesap yapabilir,

karar önerebilir. Fakat hukukî ve kamusal sorumluluk taşıyan nihai karar: hesap verebilir insan veya kurum tarafından alınmalıdır. Denetleyen, danışmanlık veren, uygunluk kararı veren ve itirazı inceleyen roller mümkün olduğu ölçüde ayrılmalıdır.

Hak 12

SÜRÜM VE TARİHSEL BÜTÜNLÜK HAKKI

Her insan, kurum ve kullanıcı:

• hangi standard sürümünün uygulandığını,
• hangi Truth Pack’in kullanıldığını,
• hangi skor yönteminin geçerli olduğunu,
• kararın sonradan değişip değişmediğini

bilme hakkına sahiptir. Eski:

• skor,
• Critical olay,
• suspension,
• itiraz,
• düzeltme,
• başarısız sınama

sessizce silinemez. Yeni ve daha iyi sonuç: eski sonucu geçersiz kılabilir. Eski sonucun geçmişte yaşandığı gerçeğini yok edemez.

Hak 13

STANDARDIN KENDİSİNE İTİRAZ ETME HAKKI

NOMOS:

• yanılmaz,
• değişmez,
• kurucusunun üzerinde tartışılamaz otoritesi

olarak sunulamaz. Her insan, araştırmacı, üniversite, AI sağlayıcısı, denetlenen kurum veya kamu yararı kuruluşu:

• örneklemi,
• istemi,
• Truth Pack’i,
• önem derecesi modelini,
• puan formülünü,
• yönetişimi,
• uygunluk kararını

sınama ve eleştirme hakkına sahiptir. NOMOS’u çürüten veya NOMOS’la uyuşmayan sonuç:

• sicilden çıkarılamaz,
• düşmanlık sayılmaz,

kurucunun itibarına saldırı olarak kodlanamaz. Bir standardın meşruiyeti: kendisine itirazı engellemesinden değil, kendisine yöneltilen itirazı sürümlü kanıta dönüştürmesinden doğar.

Anayasal Üstünlük Hükmü

Bu Bildirge ile Bölüm 1–20 arasındaki bir yorum çatışmasında:

temsil edilen insanın, kullanıcının ve kamu yararının haklarını daha güçlü koruyan yorum tercih edilmelidir.

Hiçbir:

• skor kolaylığı,
• düşük maliyet,
• sınama başarısı,
• ticari sözleşme,
• müşteri talebi,
• sponsor baskısı,
• AI sağlayıcı tercihi,
• kurucu kararı

bu hakları askıya alamaz. Bir kural:

• yüksek puan üretiyor,
• denetimi kolaylaştırıyor,
• işareti daha satılabilir yapıyor

fakat bu haklardan birini ihlal ediyorsa: kural geçerli değildir.

Anayasal Test

NOMOS’a eklenecek her yeni kuraldan önce şu beş soru cevaplanmalıdır: Bu kural kimin hakkını sınırlandırıyor? Aynı amacı daha az müdahaleci bir yöntemle gerçekleştirmek mümkün mü? Kural kurucuya veya müşteriye zarar veren sonuç ürettiğinde de aynı biçimde uygulanacak mı? Etkilenen kişi veya kurum bağımsız itiraz yoluna sahip mi? Bağımsız bir ekip aynı kanıttan aynı karara yaklaşabilir mi? Bu sorulardan biri cevaplanamıyorsa kural: ratification öncesinde yeniden incelenmelidir.

Madde 0’ın Son Hükmü

NOMOS’un amacı varlıkları puanlamak değil; insanlar karar vermeden önce, varlıkların kanıtlarından daha büyük, sınırlarından daha geniş ve gerçekliklerinden daha kesin temsil edilmesini engellemektir.

Kurucu Emanet Beyanı

Ben, Kaan MURAZ, NOMOS’un kurucu insan yazarı olarak bu standardı kendi otoritemi büyütmek için değil, GEO alanında kanıt, sınır, bağlam, zaman ve insan sorumluluğunu koruyacak ortak bir ölçüm düzeni oluşturmak amacıyla başlattığımı beyan ederim.

Kurucu adımın ve NobleJackal’ın kanonik kökeninin tarihsel kayıtta korunmasını isterim. Ancak bu attribution’ın bana veya NobleJackal’a kalıcı veto, kendi müşterimizi tek başımıza sertifikalandırma, olumsuz araştırmayı engelleme, kamu sicilini değiştirme ya da standardı sonuçlara göre yeniden yazma yetkisi vermediğini kabul ederim.

NOMOS’un beni destekleyenlere olduğu kadar beni ve NOMOS’u düzeltenlere de ait olmasını kabul ederim.

Bir gün NOMOS benim görüşümle kanıt arasında seçim yapmak zorunda kalırsa, NOMOS’un kanıtı seçmesini isterim.

Bir gün NOMOS NobleJackal’ın ticari çıkarı ile kamu yararı arasında seçim yapmak zorunda kalırsa, NOMOS’un kamu yararını seçmesini isterim.

Bir gün bağımsız araştırma NOMOS’un temel bir hükmünü yanlışlarsa, bu sonucu saklamak yerine standardın yeni sürümünü açmayı taahhüt ederim.

Ben NOMOS’un sahibi değil, ilk emanetçisiyim.

Kaan MURAZ / Kurucu İnsan Yazar