Terimler Sözlüğü, Kaynak Notları ve Sürüm Kaydı

TERİMLER SÖZLÜĞÜ

Anılma

Bir varlığın sistem çıktısında ad, marka, ürün veya başka bir kimlik işaretiyle yer alması. Anılma; olumlu bağlam, atıf, öneri, doğruluk veya ticari sonuç anlamına gelmez.

Atıf

Bir çıktının belirli bir kaynağa açık bağlantı, kaynak adı, belge kimliği veya eşdeğer izlenebilir işaretle dayanması. Atıf, kaynağın bağımsız veya iddianın doğru olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Öneri

Bir sistemin kullanıcı ihtiyacıyla ilişkilendirerek belirli bir seçenek, varlık, ürün veya eylem sunması. Öneri; görünürlükten ve atıftan farklıdır, satış garantisi değildir.

Etki ilişkilendirmesi

Gözlenen bir sonucun belirli bir temas, kanal, sistem veya müdahaleyle ilişkisinin kurulması. Nedensellik iddiası; başlangıç değeri, karşılaştırma, zaman, alternatif açıklamalar ve yöntem görülmeden kurulamaz.

Kanıt

Belirli bir iddiayı tanımlı kapsam, tarih, kaynak, yöntem ve güven düzeyi içinde destekleyen kayıt. Kanıtın varlığı, taşıyabileceğinden daha geniş bir hükmü meşrulaştırmaz.

Normatif tanım

Bir hata, gereklilik veya kararın kapsamını; ihlal olan ve olmayan durumları birbirinden ayıracak ölçüde belirleyen doğrulanabilir tanım.

Temsil

Bir insanın veya makinenin bir varlık hakkında kimlik, özellik, yetki, ilişki, performans, kapsam, zaman ya da değer bildiren anlam üretmesi.

Doğru temsil

İddiası kanıtla orantılı, kapsamı ve zamanı görünür, belirsizliği saklanmamış, itiraza ve düzeltmeye açık temsil.

Makine yüzeyi

İnsan arayüzünün dışında veya onunla birlikte tüketilebilen; API, yapılandırılmış veri, besleme, dosya, meta veri, başlık, site haritası, robots kuralı ya da başka teknik temsil katmanı.

Kanonik sayfa

Bir sayfa grubunda tercih edilen URL’yi bildiren teknik ilişki. Kanonik işaret, içeriğin doğru, erişilebilir, işlenmiş veya seçilmiş olduğunu garanti etmez.

Dil-bölge kodu

Bir içeriğin dilini ve gerektiğinde bölgesini tanımlayan değer; örneğin tr, en-GB, de-DE. Kodun varlığı, çevirinin doğru veya dil sürümlerinin maddi açıdan eşdeğer olduğunu kanıtlamaz.

Tarayıcı

Web kaynaklarını otomatik olarak isteyen ve işleyen yazılım istemcisi. Her tarayıcının adı, amacı, erişim modeli ve robots davranışı aynı değildir.

İşleme

Bir kaynağın alınması, ayrıştırılması, çalıştırılması veya temsil edilebilir çıktıya dönüştürülmesi. Erişilebilmek ile doğru işlenmek aynı şey değildir.

Uygunluk

Tanımlı bir nesnenin, tanımlı kapsam ve tarihte, belirtilmiş gereklilikleri kanıtlanmış karar kuralıyla karşılaması. Uygunluk; ün, kalite, pazar liderliği veya sonuç garantisiyle eş anlamlı değildir.

Birinci taraf beyanı

Değerlendirilen nesneyi sağlayan kişi veya kuruluşun kendi uygunluk açıklaması. Kapsamı ve yöntemi açık olabilir; fakat bu özellik onu üçüncü taraf sertifikasyonuna dönüştürmez.

Üçüncü taraf sertifikasyonu

Sağlayıcıdan ve kullanıcı çıkarından bağımsız bir kuruluşun, tanımlı bir uygunluk değerlendirme programı içinde verdiği tasdik. Kitaptaki hiçbir özdeğerlendirme bu statüyü kendiliğinden kazanmaz.

İtiraz

Bir bulgu, puan, kapsam veya kararın dayanağını yeniden inceletmeye yarayan; yetkisi, süresi, kaydı ve sonucu tanımlı mekanizma.

Geri çekme

Bir kararın, işaretin veya iddianın artık geçerli olmadığının yetkili ve izlenebilir biçimde ilan edilmesi. Sessizce kaldırma, önceki yanlış temsilin kaydını tek başına düzeltmez.

KAYNAK NOTLARI

Son birincil kaynak doğrulaması: 16 Ağustos 2026

Kullanım kuralı: Her kaynak yalnız belirtilen dış olguyu destekler. GEO Framework’ün özgün normatif hükümleri bu kurumlara atfedilmez.

K01 — OpenAI / OAI-SearchBot

Kurum: OpenAI

Başlık: Publishers and Developers — FAQ

URL: K01 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-046, GEO-082, GEO-083

Desteklediği sınır: OAI-SearchBot erişimi ChatGPT aramasında keşfedilmeye yardımcı olabilir; erişim, görünme, atıf, öneri veya ticari sonuç garantisi değildir.

K02 — OpenAI / ChatGPT Search

Kurum: OpenAI

Başlık: ChatGPT Search

URL: K02 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-031, GEO-082, GEO-083

Desteklediği sınır: ChatGPT arama gerektiğinde web sorguları kullanabilir; bu ürün davranışı bütün modellerin ve arayüzlerin değişmez davranışı olarak genellenemez.

K03 — Google / Üretken arama özellikleri

Kurum: Google Search Central

Başlık: Optimizing Your Website for Generative AI Features on Google Search

URL: K03 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-006, GEO-040, GEO-050, GEO-054, GEO-082, GEO-083

Desteklediği sınır: Google’ın üretken arama özellikleri için temel SEO ilkeleri geçerlidir; özel bir “GEO şeması” veya garanti edilen görünürlük yolu belirtilmez.

K04 — Google / JavaScript işleme

Kurum: Google Search Central

Başlık: Understand the JavaScript SEO Basics

URL: K04 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-049, GEO-052

Desteklediği sınır: JavaScript içeriği işlenebilir; fakat engellenen kaynaklar, işleme hataları ve çelişkili teknik işaretler erişim ya da indeksleme sorunları doğurabilir. “JavaScript hiçbir zaman okunmaz” hükmünü desteklemez.

K05 — Google / Kanonik URL

Kurum: Google Search Central

Başlık: How to Specify a Canonical with rel="canonical" and Other Methods

URL: K05 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-039, GEO-052, GEO-059

Desteklediği sınır: Kanonik işaret, yinelenen veya benzer sayfalar arasında tercih sinyali verir; hreflang ile aynı görevi taşımaz ve işlenme ya da seçilme garantisi değildir.

K06 — Google / Yerelleştirilmiş sürümler

Kurum: Google Search Central

Başlık: Tell Google About Localized Versions of Your Page

URL: K06 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-052, GEO-056, GEO-059, GEO-061

Desteklediği sınır: Dil ve bölge varyantları tam URL’ler ve karşılıklı hreflang eşlemeleriyle bildirilebilir; hreflang doğru içerik, indeksleme veya kullanıcıya sunulma garantisi değildir.

K07 — Anthropic / Tarayıcı ayrımı

Kurum: Anthropic

Başlık: Does Anthropic Crawl Data from the Web, and How Can Site Owners Block the Crawler?

URL: K07 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-046, GEO-047, GEO-048

Desteklediği sınır: Model geliştirme, arama ve kullanıcı yönlendirmeli erişim için farklı bot adları ve işlevleri bulunabilir; “tek yapay zekâ botu” varsayımı doğru değildir.

K08 — Perplexity / Tarayıcı ayrımı

Kurum: Perplexity

Başlık: Perplexity Crawlers

URL: K08 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-046, GEO-047, GEO-048

Desteklediği sınır: PerplexityBot ile Perplexity-User aynı işlevi taşımaz; robots, ağ ve güvenlik politikaları bot amacı görülmeden tek kuralla yorumlanmamalıdır.

K09 — NIST / AI Risk Management Framework

Kurum: National Institute of Standards and Technology

Belge: Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0), NIST AI 100-1

Yayın: 26 Ocak 2023

URL: K09 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-073, GEO-074, GEO-077, GEO-085, GEO-089, GEO-091–096, GEO-099

Desteklediği sınır: yapay zekâ risk yönetiminde yönetişim, rol ve sorumluluklar, insan gözetimi, ölçüm belirsizliği, test kapsamı, düzenli izleme ve yaşam döngüsü yaklaşımı belgelenmelidir. NIST AI RMF gönüllü bir çerçevedir; GEO Framework ile özdeş değildir.

K10 — NIST / Komut enjeksiyonu

Kurum: National Institute of Standards and Technology

Belge: Adversarial Machine Learning: A Taxonomy and Terminology of Attacks and Mitigations, NIST AI 100-2e2025

Yayın: Mart 2025

URL: K10 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

Terim kaydı: K10 — NIST terim kaydı

İlgili maddeler: GEO-064, GEO-068

Desteklediği sınır: Prompt injection, güvenilmeyen girdinin daha yüksek güvenli talimat zincirini istenmeyen biçimde etkilemesine dayanan bir saldırı sınıfıdır; mevcut savunmalar bütün saldırı tekniklerine karşı tam koruma garantisi vermez.

K11 — ISO/IEC 17000:2020

Kurum: ISO / IEC

Başlık: Conformity Assessment — Vocabulary and General Principles

Yayın: Mayıs 2020; düzeltilmiş sürüm Aralık 2020

URL: K11 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-085, GEO-087, GEO-089, GEO-096–099

Desteklediği sınır: Uygunluk değerlendirmesi, belirlenmiş gerekliliklerin karşılandığının gösterilmesine ilişkin yerleşik terim ve işlevlere sahiptir. Kitabın özdeğerlendirme sistemi bağımsız sertifikasyon değildir.

K12 — ISO/IEC 17029:2019

Kurum: ISO / IEC

Başlık: Conformity Assessment — General Principles and Requirements for Validation and Verification Bodies

Yayın: Ekim 2019; 2025’te geçerliliği teyit edildi

URL: K12 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-020, GEO-024, GEO-085, GEO-088, GEO-096

Desteklediği sınır: İddiaların gelecekteki kullanım bakımından makul olup olmadığının geçerlenmesi ile gerçeğe uygun ifade edilip edilmediğinin doğrulanması; yetkinlik, tutarlılık ve tarafsızlık koşullarına bağlanır.

K13 — ISO/CASCO / Birinci ve üçüncü taraf ayrımı

Kurum: ISO Committee on Conformity Assessment

Başlık: Attestations of Conformity

URL: K13 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-075, GEO-076, GEO-087, GEO-096, GEO-097, GEO-099

Desteklediği sınır: Sağlayıcının kendi uygunluk beyanı birinci taraf tasdikidir; sertifikasyon bağımsız üçüncü taraf tasdikidir. İşaretin kullanımı alıcıyı yanıltmamalıdır.

K14 — ISO/IEC 17030:2021

Kurum: ISO / IEC

Başlık: Conformity Assessment — General Requirements for Third-Party Marks of Conformity

Yayın: Eylül 2021

URL: K14 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-087, GEO-097, GEO-098

Desteklediği sınır: Üçüncü taraf uygunluk işaretleri, dijital ve makinece okunabilir biçimler dâhil, tanımlı bir uygunluk değerlendirme programına ve gözetim işlevine dayanır.

K15 — ISO/CASCO / Sertifikasyon kuruluşları

Kurum: ISO Committee on Conformity Assessment

Başlık: Certification Bodies

URL: K15 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-076, GEO-087, GEO-096–098

Desteklediği sınır: Ürün, süreç ve hizmet sertifikasyonunda tarafsızlık, karar, kayıt, gözetim, değişiklik, sonlandırma, kapsam daraltma, askıya alma, geri çekme, şikâyet ve itiraz süreçleri birbirinden ayrılır.

K16 — ISO/IEC 17007:2026

Kurum: ISO / IEC

Başlık: Conformity Assessment — Guidance for Drafting Normative Documents Suitable for Use for Conformity Assessment

Yayın: Şubat 2026

URL: K16 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-099

Desteklediği sınır: Uygunluk değerlendirmesinde kullanılacak normatif belgelerin açık, özlü ve uygulanabilir hükümler taşıması gerekir. GEO Framework’ün dış inceleme kuralı özgün kalır; bu kaynakla özdeşleştirilmez.

K17 — ISO / Normatif hüküm dili ve standart geliştirme ilkeleri

Kurum: ISO

Başlık: Foreword — Supplementary Information

URL: K17 — birincil kaynak

Son doğrulama: 16 Ağustos 2026

İlgili maddeler: GEO-020, GEO-085, GEO-099

Desteklediği sınır: Gereklilik, öneri ve olasılık dili farklı işlev taşır; standart geliştirmede şeffaflık, açıklık, tarafsızlık, uzlaşı, ilgililik ve etkililik ilkeleri önemlidir.

SÜRÜM VE DÜZELTME KAYDI

Sürüm 1.0.0 — 16 Ağustos 2026. İlk kanonik Türkçe yayın. Kapsam: GEO-001–GEO-099, ön madde, kaynak notları ve arka madde. Önceki sürüm: yok. Karar etkisi: ilk yayın kilidi. Geriye dönük uyumluluk: uygulanamaz.

Kanonik insan sürümü: https://noblejackal.com/tr/geo-99-errors/ — Kanonik makine sürümü: https://noblejackal.com/tr/geo-99-errors/1.0.0/book.json

Her yayın sürümü aşağıdaki alanlarla yayımlanmalıdır:

Sürüm numarası

Yayın tarihi

Önceki sürüm

Değişen GEO maddeleri

Değişiklik nedeni

Kaynak güncellemesi

Karar etkisi

Geriye dönük uyumluluk durumu

İtiraz veya hata kaydı bağlantısı

Sessiz düzeltme yalnız yazım ve kırık bağlantı gibi hükmü değiştirmeyen kusurlarda kullanılabilir. Tanım, kapsam, önem seviyesi, test, kanıt veya karar değişikliği sürümlenmelidir.