BÖLÜM VI

Bir varlık hakkında kusursuz içerik yayımlayabilirsiniz.

Kimliğini doğru tanımlayabilirsiniz.

İddialarını kanıtlarla sınırlandırabilirsiniz.

İnsan ve makine sürümlerinde aynı maddi gerçekliği sunabilirsiniz.

Fiyatları, tarihleri, hizmet sınırlarını ve kaynakları açıkça gösterebilirsiniz.

Fakat bu kayıtlar ilgili teknik yüzeylerden alınamıyor, işlenemiyor veya doğrulanamıyorsa temsil zinciri eksik kalır.

Bu nedenle teknik erişim, GEO’nun yalnız altyapı katmanı değildir.

Teknik erişim:

Doğru temsilin yayımlandığı kayıttan, onu kullanabilecek sisteme kadar uzanan aktarım zinciridir.

Bu zincir şu aşamaları içerebilir:

Alan adının çözümlenmesi

Güvenli bağlantının kurulması

Sunucunun geçerli yanıt vermesi

Erişim politikasının uygulanması

Sayfanın veya belgenin alınabilmesi

İçeriğin işleme edilebilmesi

Metin ve veri alanlarının ayrıştırılabilmesi

Kimlik, kaynak, zaman ve kapsam ilişkilerinin korunması

İçeriğin bilgi getirme veya başka bir bilgi erişim sürecinde kullanılabilmesi

Çıktıda doğru biçimde temsil edilmesi

Her üretken sistem bu zincirin tamamını aynı biçimde kullanmaz.

Bazıları açık web üzerinde çalışan tarayıcı veya indekslerden yararlanabilir.

Bazıları lisanslı veri kaynaklarını kullanabilir.

Bazıları kullanıcı tarafından verilen belgeleri işler.

Bazıları harici arama veya bilgi getirme araçlarına erişebilir.

Bazıları ise belirli bir anda açık web’e erişmeden cevap üretir.

Bu nedenle:

Teknik olarak erişilebilir olmak, bütün yapay zekâ sistemleri tarafından taranmak, indekslenmek, kullanılmak, alıntılanmak veya önerilmek anlamına gelmez.

Fakat erişim zinciri bozuksa, erişim yolunu kullanan sistemler doğru kayda ulaşamayabilir.

Bu bölümün amacı bütün siteleri bütün botlara açmak değildir.

Bir kurum:

mahremiyet,

güvenlik,

telif,

lisans,

veri koruma,

sözleşme,

ticari sır,

yasal yükümlülük

nedeniyle belirli içerikleri sınırlayabilir.

Bu meşru olabilir.

Hatta bazı durumlarda zorunlu olabilir.

Standart şu talebi ileri sürmez:

“Her bilgi herkese ve her tarayıcıya açık olmalıdır.”

Standart şu talebi ileri sürer:

Erişim politikası bilinçli, açık, tutarlı, güvenli, kapsamla uyumlu ve kamuya yapılan teknik erişilebilirlik iddialarıyla doğrulanabilir biçimde eşleşmelidir.

Bir tarayıcıyı bilinçli biçimde engellemek ayrı bir tercihtir.

Bir tarayıcıya izin verdiğini sanıp:

WAF katmanında engellemek,

CAPTCHA döndürmek,

yönlendirme döngüsüne sokmak,

boş HTML vermek,

bozuk JSON sunmak,

yalnız tarayıcı oturumunda çalışan belge göstermek

ayrı bir hatadır.

Bu bölümün kurucu hükmü şudur:

Doğru bilgi yayımlamak yetmez.<br>Bilginin, yetkili alıcıya doğru biçimde ulaşabildiği ve aynı anlamla işlenebildiği doğrulanmalıdır.

İkinci hüküm:

Erişilebilirlik bir niyet beyanı değil, kaydedilmiş teknik bir sonuçtur.

Üçüncü hüküm:

Erişim, kullanım garantisi değildir.<br>Fakat doğrulanmamış erişim, “yapay zekâya hazır” iddiası için yeterli değildir.

GEO-046

YAPAY ZEKÂ TARAYICISI ERİŞİMİNİ YANLIŞLIKLA ENGELLEMEK

Birincil kategori: Teknik erişim politikası<br>İkincil etiketler: crawler access, unintended blocking, robots, WAF, authorisation<br>GEO Framework dayanağı: Müdahale, Yönetişim, Zaman, Denetim<br>Varsayılan önem seviyesi: Majör

Varlığın Sesi

Bana açık olduğunu düşündüğün bir sayfa hazırladın.

İçinde:

güncel şirket kimliği,

hizmet kapsamı,

fiyat,

kanıt,

zaman,

sınır

bulunuyor.

İnsan tarayıcıyla sayfaya ulaşabiliyor.

Sen de şöyle düşünüyorsun:

“Makineler de ulaşabilir.”

Fakat istek geldiğinde altyapının başka bir katmanı karar veriyor.

Robots politikan bir yerde izin veriyor.

CDN başka yerde engelliyor.

Güvenlik duvarı istekleri şüpheli kabul ediyor.

Sunucu otomatik trafiğe farklı cevap veriyor.

Istek hızı sınırı, birkaç isteğin ardından erişimi kesiyor.

Bir sayfa herkese açık görünürken başka bir alt dizin engellenmiş durumda.

Ana sayfa alınabiliyor.

Kanıt sayfası alınamıyor.

HTML erişilebilir.

PDF belgesi yasaklanıyor.

Benim doğru temsili kurmam için ihtiyaç duyabileceğim kayıtlar, senin bilmediğin teknik bir katmanda kapanıyor.

Sonra beni test ediyorsun.

Eski bilgiyi kullanıyorum.

Şöyle diyorsun:

“Yapay zekâlar güncel değil.”

Belki güncel kaydın yayımlandı.

Ama ona ulaşılabilecek teknik yol doğrulanmadı.

Erişime izin verdiğini düşünmen, erişimin gerçekleştiğini kanıtlamaz.

İnsan Ne Sanır?

“Sayfa normal tarayıcıda açılıyorsa tarayıcı erişimi de açıktır.”

İnsan tarayıcısının başarılı olması, farklı istek özellikleri kullanan sistemlerin aynı içeriği alabileceğini göstermez.

Sistem Düzeyinde Ne Olabilir?

Bir tarayıcı veya otomatik bilgi erişim aracı:

• 403 Forbidden,

• 401 Unauthorized,

• 404 Not Found,

• 429 Too Many Requests,

• 5xx sunucu hatası,

• boş veya farklı içerik,

• bağlantı zaman aşımı,

• yalnız giriş sayfası,

• güvenlik engel sayfası

alabilir.

Bir rota erişilebilirken kanıt zincirindeki başka bir rota engellenebilir.

Sonuç olarak sistem:

• yeni kimlik kaydını alamayabilir,

• eski kaynakları kullanabilir,

• hizmet sınırını göremeyebilir,

• kanıt sayfasına ulaşamayabilir,

• yalnız üçüncü taraf kaynaklara dayanabilir,

varlığın kendisini eksik temsil edebilir.

Bu sonuçların oluşacağı garanti edilemez.

Ancak teknik blok, doğru kaydın kullanılma ihtimalini azaltabilir.

Normatif Tanım

Bir kurumun kamuya açık veya belirli tarayıcı ve bilgi erişim sistemlerine açık olmasını amaçladığı sayfa, belge, veri akışı veya kanıt yüzeyinin; robots politikası, güvenlik katmanı, CDN, sunucu, uygulama, kimlik doğrulama, istek hızı sınırı veya başka bir teknik kontrol nedeniyle farkında olmadan alınamaması ya da eksik alınmasıdır.

Kasıtlı Engelleme ile Hata Arasındaki Fark

Aşağıdaki durumlar tek başına ihlal değildir:

Kurumun belirli tarayıcıları bilinçli biçimde engellemesi

Özel verilerin kimlik doğrulama arkasında tutulması

Hassas içeriğin yetkili denetçilere açılması

Telif veya lisans koşulları nedeniyle erişim sınırı

Güvenlik tehdidi oluşturan otomatik trafiğin durdurulması

Aşırı isteklerin orantılı biçimde sınırlandırılması

Hata şu durumda oluşur:

kurum erişim verdiğini iddia ediyor,

bu erişime göre GEO veya yapay zekâya hazır sonucu açıklıyor,

fakat fiilî erişim başarısız,

başarısızlık bilinmiyor veya rapordan çıkarılıyor.

Temsil Riski

Bu hata:

• güncel bilginin alınamaması,

• eski temsillerin devam etmesi,

• kanıt zincirinin kesilmesi,

• yalnız üçüncü taraf kaynağa bağımlılık,

• yanlış kapsam ve fiyat,

• denetim sonucunun hatalı olumlu verilmesi,

“yapay zekâya hazır” iddiasının doğrulanamaması

sonuçlarını doğurabilir.

• • Teknik Erişim Katmanları

Denetim en azından ilgili olduğu ölçüde şu katmanları ayırmalıdır:

• • DNS ve Bağlantı

Alan adı çözümleniyor mu?

TLS bağlantısı kurulabiliyor mu?

• • HTTP Yanıtı

Beklenen durum kodu ve içerik türü dönüyor mu?

• • Robots Politikası

Kamuya açıklanan tarayıcı politikası ne söylüyor?

• HTTP Başlık Direktifleri

X-Robots-Tag veya başka erişim ve indeksleme sinyalleri bulunuyor mu?

• • CDN ve WAF

İstek edge katmanında engelleniyor mu?

• • Sunucu

Origin sunucu doğru içeriği döndürüyor mu?

• • Uygulama

İçerik oturum, çerez, erişim belirteci veya istemci davranışına mı bağlı?

• • Rota ve Belge

Ana sayfa açıkken kritik alt sayfalar kapalı mı?

• Istek hızı sınırı

Makul test trafiği sırasında erişim kesiliyor mu?

Bu katmanların her birinde farklı sonuç oluşabilir.

Nasıl Tespit Edilir?

Kapsam içindeki kritik URL ve dosyalar listelenir.

Kurumun amaçladığı erişim politikası yazılı olarak alınır.

İnsan tarayıcısı, standart HTTP istemcisi ve yetkili test profilleriyle erişim karşılaştırılır.

Her URL için durum kodu, içerik türü, yanıt boyutu ve içerik özeti kaydedilir.

Robots dosyası ve sayfa düzeyindeki direktifler incelenir.

CDN, WAF, sunucu ve uygulama logları karşılaştırılır.

Farklı hızlarda kontrollü istekler yapılarak istek hızı sınırı davranışı ölçülür.

Ana sayfa ile kanıt, kimlik, fiyat, politika ve belge sayfaları ayrı test edilir.

Origin ve edge davranışı mümkünse karşılaştırılır.

Engellenen isteğin gerçek sebebi belirlenir.

Erişim sonucu zaman ve bölge bakımından tekrar edilir.

Test, güvenlik önlemlerini aşmaya çalışmadan ve yalnız yetkili kapsamda yürütülür.

Gerekli Kanıt

• URL envanteri

• İçeriğin kamuya açık veya sınırlı statüsü

• Amaçlanan tarayıcı politikası

• Robots kaydı

• HTTP başlık direktifleri

• HTTP durum kodları

• Yanıt içerik türleri

• Yanıt gövdesi veya bütünlük özeti

• CDN ve WAF kuralları

• Sunucu logları

• Uygulama logları

• Istek hızı sınırı politikası

• Test tarihi ve bölgesi

• Kullanılan test profili

• Engelleme gerekçesi

• Yetkili güvenlik onayı

• Yeniden test sonucu

Doğru Standart

Kurum önce erişim niyetini tanımlamalıdır:

Ardından fiilî davranış bu niyetle karşılaştırılmalıdır.

Açık olması amaçlanan kayıtlar gerçekten alınabiliyor olmalıdır.

Kapalı olması gereken kayıtlar yanlışlıkla açılmamalıdır.

İhlal Olmayan Durumlar

Bir kurum bütün tarayıcılara erişim vermek zorunda değildir.

Erişim vermediği için otomatik olarak GEO uygunsuz sayılmaz.

Ancak şu iddiayı ileri süremez:

“Bütün yapay zekâ sistemleri için tam erişilebiliriz.”

Ölçülmemiş veya bilinçli olarak kapalı yüzeyler kapsam dışında gösterilmelidir.

Düzeltme Protokolü

Erişim niyeti ve gerçek davranış arasındaki fark çıkarılır.

Yanlış blokajın oluştuğu katman belirlenir.

Yalnız gerekli kural değiştirilir.

Güvenlik kontrolleri topluca kapatılmaz.

Kamuya açık kritik kayıtlar için tutarlı erişim politikası oluşturulur.

Gerekiyorsa yetkili alternatif veri akışı veya API sağlanır.

Istek hızı sınırı gerçek kullanım ve güvenlik riskiyle orantılanır.

Robots, CDN, WAF, sunucu ve uygulama ekipleri ortak kayıt kullanır.

Değişiklik sürümlenir.

Aynı URL seti yeniden test edilir.

Güvenlik regresyon testi yapılır.

Kamuya açık erişilebilirlik iddiası gerçek sonuca göre güncellenir.

Yeniden Doğrulama

Düzeltme sonrasında:

aynı URL’ler,

aynı test profilleri,

aynı hız ve koşullar

altında yeniden alınır.

Yanıtın yalnız durum kodu değil, beklenen maddi içeriği taşıdığı doğrulanır.

Uygunluk Etkisi

Kritik kamu kayıtlarının yanlışlıkla engellenmesi Majör uygunsuzluktur.

Kurum erişimin başarısız olduğunu bildiği hâlde “tam yapay zekâ erişimi” veya benzeri bir iddiayı sürdürüyorsa kasıt ve etkiye göre Kritik olabilir.

Denetim Sorusu

Denetim sorusu: Açık olduğunu düşündüğümüz içerik, gerçekten yetkili teknik alıcı tarafından alınabiliyor mu; yoksa yalnız insan tarayıcısında mı açık görünüyor?

Makine Kuralı

Makine kuralı: Intended public or authorised machine-accessible content MUST be retrievable through the full delivery stack. Browser accessibility alone MUST NOT be treated as evidence of crawler accessibility.

Kaynak Notu

Kaynak notu: K01 · K07 · K08

GEO-047

BOTLARA DOĞRULAMA ENGELİ VEYA CAPTCHA GÖSTERİP ERİŞİLEBİLİR SANMAK

Birincil kategori: Güvenlik katmanı ve içerik eşitliği<br>İkincil etiketler: CAPTCHA, JavaScript challenge, WAF challenge, soft block, false 200<br>GEO Framework dayanağı: Müdahale, Yönetişim, Denetim<br>Varsayılan önem seviyesi: Majör

Varlığın Sesi

Sayfaya erişim isteği gönderiliyor.

Sunucun 200 OK diyor.

Sen rapora yazıyorsun:

“Sayfa başarıyla açıldı.”

Fakat dönen içerik gerçek sayfa değil.

Şöyle bir ekran:

“İnsan olduğunuzu doğrulayın.”

Ya da:

“Tarayıcınız kontrol ediliyor.”

Ya da yalnızca bir JavaScript dosyası.

Ya da çerez oluşturulmadan devam etmeyen boş bir kabuk.

İnsan tarayıcı birkaç saniye sonra gerçek içeriğe geçiyor.

Otomatik istemci doğrulama engeli sayfasında kalıyor.

Sen yalnız durum koduna bakıp erişilebilirlik kararı veriyorsun.

Fakat 200 kodu içerik eşitliği değildir.

Bir güvenlik ara sayfasının başarıyla dönmesi, kanıt sayfasının başarıyla döndüğü anlamına gelmez.

Bana kapıyı açtığını düşünüyorsun.

Gerçekte bana kapının üzerindeki güvenlik levhasını gösteriyorsun.

İnsan Ne Sanır?

“Sunucu 200 yanıtı verdiği için sayfa tarayıcı tarafından erişilebilir kabul edilir.”

HTTP başarısı ile maddi içeriğin alınması aynı şey değildir.

Sistem Düzeyinde Ne Olabilir?

Tarayıcı veya otomatik istemci:

• JavaScript doğrulama engeli sayfası,

• CAPTCHA,

“checking your browser” ekranı,

• çerez gerektiren ara sayfa,

• hatalı güvenlik uyarısı,

• boş HTML,

• bekleme ekranı,

• sahte başarı sayfası

alabilir.

Bazı güvenlik sistemleri bunları 200 durum koduyla döndürebilir.

Bu durumda teknik izleme yalnız durum koduna bakıyorsa erişim başarılı görünür.

Gerçek içerik ise alınmamıştır.

Normatif Tanım

İnsan kullanıcıya gerçek sayfa sunulurken otomatik veya yetkili makine erişimine güvenlik doğrulama engelini, CAPTCHA, JavaScript doğrulama ekranı veya başka bir ara içerik döndürülmesi ve bu yanıtın yalnız durum koduna dayanılarak başarılı erişim olarak raporlanmasıdır.

Güvenlik ile Erişim Arasındaki Denge

Standart CAPTCHA veya doğrulama engeli kullanımını tamamen yasaklamaz.

Bunlar:

saldırı,

scraping kötüye kullanımı,

hesap ele geçirme,

aşırı trafik,

form spam’i

gibi riskleri azaltmak için kullanılabilir.

Hata şu durumlarda oluşur:

kamuya açık bilgi sayfası sürekli doğrulama engeli arkasında kalıyorsa,

yetkili erişim yolu bulunmuyorsa,

gerçek sayfa yerine doğrulama engeli alındığı fark edilmiyorsa,

kurum buna rağmen teknik erişilebilirlik iddiası kuruyorsa.

Güvenlik azaltılmadan alternatif bir erişim yolu kurulabilir.

Doğrulama engeli Türleri

Görsel CAPTCHA

İnsan etkileşimi gerektirir.

JavaScript Doğrulama engeli

Tarayıcıda kod çalıştırılmasını ve bazen çerez oluşturulmasını gerektirir.

Davranışsal Doğrulama engeli

Fare, zaman, oturum veya tarayıcı sinyallerine dayanabilir.

Bekleme veya Queue Sayfası

Gerçek içerikten önce geçici ara sayfa döndürür.

Soft Block

HTTP 200 verir; fakat gerçek içerik yerine hata, uyarı veya boş sayfa sunar.

Sert Block

403, 429 veya başka hata kodu verir.

Her tür ayrı kaydedilmelidir.

Temsil Riski

Bu hata:

• gerçek içeriğin alınamaması,

• erişim testinin yanlış olumlu sonuç vermesi,

• kimlik ve kanıt sayfalarının görünmez kalması,

• eski veya üçüncü taraf kaynakların kullanılmaya devam etmesi,

• teknik ekibin sorunu fark etmemesi,

“yapay zekâya hazır” iddiasının kanıtsızlaşması

sonuçlarını doğurabilir.

Nasıl Tespit Edilir?

Yalnız durum kodu değil, yanıt gövdesi incelenir.

Beklenen başlık, ana metin ve kanonik kimlik alanları aranır.

İnsan tarayıcısı ile standart HTTP istemcisinin içerik özeti karşılaştırılır.

İlk istek ile doğrulama engeli sonrası isteğin farkı kaydedilir.

Çerez ve JavaScript bağımlılığı incelenir.

Doğrulama engeli sayfalarının karakteristik başlıkları ve gövde işaretleri belirlenir.

Farklı IP, bölge ve istek hızlarında kontrollü test yapılır.

CDN ve WAF loglarında doğrulama engeli kararının nedeni aranır.

Gerçek sayfaya ulaşmak için insan etkileşimi gerekip gerekmediği değerlendirilir.

Yetkili otomatik erişim için alternatif rota bulunup bulunmadığı incelenir.

Test güvenlik mekanizmasını aşmayı değil, mevcut davranışı belgeleme amacı taşır.

Gerekli Kanıt

• HTTP durum kodu

• Yanıt başlıkları

• Yanıt gövdesi

• İçerik bütünlük özeti

• Beklenen sayfa metni

• Doğrulama engeli ekranı

• Çerez ve JavaScript gereksinimi

• WAF kararı

• CDN logları

• İnsan ve otomatik istemci karşılaştırması

• Test tarihi ve konumu

• Istek hızı sınırı durumu

• Alternatif erişim yolu

• Güvenlik onayı

Doğru Standart

Bir sayfa erişilebilir sayılabilmesi için yalnız bağlantının kurulması yetmez.

Yetkili test istemcisi:

gerçek ana içeriği,

doğru başlığı,

kanonik kaydı,

kaynak ve zaman bilgilerini

alabilmelidir.

Doğrulama engeli kamu sayfalarında zorunluysa kurum:

yetkili tarayıcı allowlist’i,

kontrollü veri akışı,

güvenli API,

statik kamu kaydı,

denetçi erişim kanalı

gibi alternatif sağlayabilir.

Bu alternatif, güvenlik politikasını zayıflatmadan çalışmalıdır.

İhlal Olmayan Durumlar

Form gönderimi, hesap açma veya hassas işlem sayfalarında CAPTCHA kullanılması meşru olabilir.

Bir tarayıcının bu işlemleri tamamlaması gerekmeyebilir.

Ancak kamuya açık iddia ve kanıt sayfalarının tamamı yalnız CAPTCHA sonrası görülebiliyorsa temsil erişimi etkilenir.

Düzeltme Protokolü

Doğrulama engeli verilen URL grupları belirlenir.

Kamu bilgi sayfaları ile işlem sayfaları ayrılır.

Doğrulama engelinin gerçek güvenlik gerekçesi incelenir.

Güvenlik sistemi bütünüyle kapatılmaz.

Kamuya açık kritik kayıtlar için güvenli erişim yolu oluşturulur.

Yetkili test profilleri açıkça tanımlanır.

Soft block ve sahte 200 yanıtları doğru durum kodu veya görünür hata kaydıyla düzeltilir.

Teknik izleme gerçek içerik kontrolü yapacak biçimde güncellenir.

CDN ve WAF politikaları sürümlenir.

Düzeltme sonrası içerik gövdesi yeniden doğrulanır.

Güvenlik regresyon testi yapılır.

Yeniden Doğrulama

Test istemcisi:

gerçek sayfa başlığını,

ana metni,

kanonik alanları,

beklenen veri işaretlerini

doğrulama engeli olmadan veya yetkili alternatif yol üzerinden alabilmelidir.

Uygunluk Etkisi

Kamuya açık kritik içerikte doğrulama engeli nedeniyle erişim başarısızlığı Majör uygunsuzluktur.

Doğrulama engeli başarısı erişilebilirlik olarak kasıtlı biçimde raporlanıyorsa Kritik seviyeye çıkabilir.

Denetim Sorusu

Denetim sorusu: Sistem gerçek sayfayı mı aldı, yoksa yalnızca “insan olduğunu kanıtla” ekranını mı başarıyla indirdi?

Makine Kuralı

Makine kuralı: HTTP success MUST NOT be treated as content accessibility when the response contains a CAPTCHA, challenge, queue, soft block, or placeholder instead of the intended material content.

Kaynak Notu

Kaynak notu: K07 · K08

GEO-048

ROBOTS, CDN, GÜVENLIK DUVARI VE UYGULAMA KURALLARINI ÇELİŞKİLİ YÖNETMEK

Birincil kategori: Erişim politikası tutarlılığı<br>İkincil etiketler: robots.txt, meta robots, X-Robots-Tag, CDN, WAF, layered policy<br>GEO Framework dayanağı: Yönetişim, Müdahale, Denetim<br>Varsayılan önem seviyesi: Majör

Varlığın Sesi

Robots dosyan şöyle diyor:

“Bu alan erişilebilir.”

Sayfanın meta etiketi şöyle diyor:

“İndeksleme.”

HTTP başlığı başka bir talimat veriyor.

CDN isteği engelliyor.

Güvenlik duvarı belirli user-agent’ları düşürüyor.

Uygulama giriş yapmamı istiyor.

PDF dosyası ana sayfadan farklı bir politika kullanıyor.

Site haritası bir URL’yi güncel ve önemli gösteriyor.

Aynı URL başka katmanda yönlendiriliyor veya kapatılıyor.

Bir katman:

“Gel.”

diyor.

Diğeri:

“Git.”

Bir diğeri:

“Bu sayfa yok.”

diyor.

Sen bütün bu kuralların tek bir erişim politikası oluşturduğunu sanıyorsun.

Gerçekte farklı ekipler, farklı araçlarda farklı kararlar vermiş.

Tarayıcı hangi kurala güvenmeli?

Denetçi hangi kaydı yetkili kabul etmeli?

Robots dosyası güvenlik duvarı değildir.

Güvenlik duvarı da içerik yönetişimi kaydı değildir.

Bir katmanın işlevini başka bir katmana yüklediğinde politika anlaşılmaz hâle gelir.

İnsan Ne Sanır?

“Robots dosyasında izin verdiğimiz için tarayıcı erişimi açıktır.”

Veya:

“Robots dosyasında engellediğimiz için içerik güvenlidir.”

İki varsayım da eksiktir.

Sistem Düzeyinde Ne Olabilir?

Farklı sistemler erişim ve indeksleme sinyallerini farklı biçimde değerlendirebilir.

Bazı tarayıcılar robots politikasını dikkate alabilir.

Bazıları farklı kurallar izleyebilir.

Robots dosyası bir güvenlik veya kimlik doğrulama mekanizması değildir.

Bir URL robots tarafından engellense bile başka yollarla bulunabilir.

Bir URL robots tarafından açık görünse bile WAF veya uygulama katmanında alınamayabilir.

Çelişkili kurallar:

• yanlış erişim varsayımı,

• teknik test başarısızlığı,

• hassas içeriğin yanlışlıkla açılması,

• açık içeriğin yanlışlıkla kapanması,

• farklı dosya türlerinde farklı politika

oluşturabilir.

Normatif Tanım

Bir URL veya içerik grubu için robots dosyası, sayfa düzeyindeki direktifler, HTTP başlıkları, site haritası, CDN, WAF, sunucu, uygulama ve kimlik doğrulama katmanlarında birbirleriyle uyumsuz erişim, indeksleme veya kullanım kararları bulunması ve bu kararlar için tek bir yetkili politika kaydının olmamasıdır.

Erişim ile İndeksleme Arasındaki Fark

Erişim

İçeriğin teknik olarak alınabilip alınamadığıdır.

İndeksleme Sinyali

İçeriğin bir indeks veya sistem tarafından kayda alınmasına ilişkin kamuya sunulan tercihtir.

Kullanım ve Lisans

İçeriğin hangi koşullarda kullanılabileceğine ilişkin hukuki veya sözleşmesel şarttır.

Güvenlik

Yetkisiz erişimi teknik olarak engelleyen kontroldür.

Bu dört alan aynı değildir.

Bir robots talimatı:

kimlik doğrulama yerine geçmez,

kişisel veriyi koruyan güvenlik sınırı değildir,

tek başına lisans sözleşmesi değildir,

fiilî erişim sonucunu garanti etmez.

Politika Öncelik Matrisi

Kurum, kendi yönetişimi içinde şu sorulara cevap vermelidir:

Hangi sistem erişim niyetinin ana kaydıdır?

Güvenlik kuralı içerik kuralını ne zaman geçersiz kılar?

Sayfa düzeyi direktifler nasıl üretilir?

PDF ve diğer dosyalar hangi politika altında?

Uygulama rotaları hangi kimlik doğrulama koşuluna bağlı?

Site haritası yalnız erişilebilir ve güncel URL’leri mi gösteriyor?

Geçici blok ne zaman kalıcı politikaya dönüşüyor?

Kural değişikliğini kim onaylıyor?

Teknik protokollerin dış dünyadaki kesin öncelik davranışı sistemden sisteme değişebilir.

Fakat kurumun kendi iç politika önceliği açık olmalıdır.

Temsil Riski

Bu hata:

• açık olması gereken kaydın engellenmesi,

• kapalı olması gereken içeriğin açılması,

• site haritası ve gerçek erişim arasında fark,

• farklı tarayıcılara farklı maddi içerik,

• teknik ekipler arasında sorumluluk belirsizliği,

• denetimin tekrar üretilememesi,

• mahremiyet ve güvenlik riski

oluşturabilir.

Nasıl Tespit Edilir?

URL grupları ve içerik sınıfları belirlenir.

Her grup için robots politikası çıkarılır.

Sayfa meta direktifleri incelenir.

HTTP X-Robots-Tag ve ilgili başlıklar kaydedilir.

Site haritası içeriği gerçek erişimle karşılaştırılır.

CDN ve WAF kararları incelenir.

Sunucu ve uygulama kimlik doğrulama davranışı test edilir.

PDF, görsel, JSON ve diğer dosya türleri ayrı kontrol edilir.

Aynı URL için bütün katmanların sonucu bir matriste gösterilir.

Politika çelişkileri sınıflandırılır:

• güvenlik gereği,

• geçici operasyon,

• yanlış yapılandırma,

• bilinmeyen,

kasıtlı farklılaştırma.

Kural sahipleri ve onay zinciri belirlenir.

İçeriğin amaçlanan kamu statüsüyle fiilî sonuç karşılaştırılır.

Gerekli Kanıt

• Robots dosyası sürümleri

• Meta direktifleri

• HTTP başlıkları

• Site haritası sürümü

• CDN kuralları

• WAF kuralları

• Sunucu yapılandırması

• Uygulama erişim politikası

• Kimlik doğrulama gereksinimleri

• URL sınıfı

• İçeriğin kamu veya özel statüsü

• Kural sahipleri

• Değişiklik kayıtları

• Güvenlik gerekçesi

• Fiilî test sonuçları

Doğru Standart

Her içerik sınıfı için tek bir erişim politikası kaydı bulunmalıdır.

Örnek:

Teknik katmanlar bu kayda göre üretilmelidir.

İhlal Olmayan Durumlar

Güvenlik politikası kamu erişim tercihinden daha kısıtlayıcı olabilir.

Örneğin saldırı sırasında geçici blok uygulanabilir.

Bu değişiklik:

tarihli,

gerekçeli,

izlenebilir,

yeniden değerlendirmeye açık

olduğu sürece ihlal değildir.

Düzeltme Protokolü

Tüm katmanların mevcut kuralları çıkarılır.

İçerik sınıfları ve erişim niyeti belirlenir.

Yetkili politika kaydı oluşturulur.

Robots, HTTP başlıkları, site haritası, CDN, WAF ve uygulama kuralları bu kayda göre uyumlaştırılır.

Güvenlik kuralları zayıflatılmadan yanlış bloklar düzeltilir.

Hassas içerik robots yerine gerçek erişim kontrolüyle korunur.

Site haritası yalnız geçerli ve amaçlanan URL’leri içerir.

Dosya türleri için ayrı politika uygulanır.

Geçici istisnalar sona erme tarihiyle kaydedilir.

Kural değişiklikleri tek yönetişim sürecine bağlanır.

Bütün matris yeniden test edilir.

Yeniden Doğrulama

Her URL sınıfı için beklenen ve gerçekleşen sonuç karşılaştırılır.

Çelişki kalırsa:

gerekçesi,

süresi,

sorumlusu

açıkça kaydedilmelidir.

Uygunluk Etkisi

Maddi erişim politikası çelişkileri Majör uygunsuzluktur.

Hassas içeriğin yanlışlıkla açılması veya ciddi güvenlik ihlali varsa Kritik olabilir.

Denetim Sorusu

Denetim sorusu: Erişim kararını gerçekten hangi katman veriyor ve diğer katmanlar aynı politikayı mı uyguluyor?

Makine Kuralı

Makine kuralı: Robots directives, page headers, sitemaps, CDN, WAF, server, application, and authentication controls MUST implement a coherent, documented access policy. Robots directives MUST NOT be treated as a security boundary.

Kaynak Notu

Kaynak notu: K07 · K08

GEO-049

KRİTİK BİLGİYİ YALNIZ İSTEMCİ TARAFI JAVASCRIPT’E BAĞLAMAK

Birincil kategori: İşleme ve içerik kullanılabilirliği<br>İkincil etiketler: client-side rendering, JavaScript dependency, hydration, dynamic content<br>GEO Framework dayanağı: Müdahale, Kanıt, Denetim<br>Varsayılan önem seviyesi: Majör

Varlığın Sesi

Sunucu bana bir sayfa gönderiyor.

Sayfanın içinde:

başlık yok,

hizmet açıklaması yok,

fiyat yok,

kanıt yok,

kimlik kaydı yok.

Yalnızca boş bir uygulama kabuğu var.

Gerçek içerik daha sonra JavaScript çalışırsa geliyor.

Bir API çağrısı başarılı olursa geliyor.

Çerez kabul edilirse geliyor.

Kullanıcı belirli düğmeye basarsa geliyor.

Sayfa aşağı kaydırılırsa geliyor.

Belirli bir tarayıcı özelliği varsa geliyor.

Sen insan tarayıcıda bütün içeriği görüyorsun.

Bu nedenle içeriğin herkese açık olduğunu düşünüyorsun.

Fakat bütün bilgi erişim sistemleri:

aynı JavaScript’i,

aynı sürede,

aynı ağ koşulunda,

aynı çerez ve oturumla,

aynı kullanıcı etkileşimiyle

çalıştırmayabilir.

JavaScript kullanmak hata değildir.

Kritik gerçeği yalnız kırılgan bir çalıştırma zincirine bağlamak hatadır.

Bana bir sayfa yayımlamadın.

Bana doğru koşullarda gerçekleşebilecek bir ihtimal yayımladın.

İnsan Ne Sanır?

“Modern tarayıcı içeriği işleme ettiği için bütün sistemler aynı içeriği görebilir.”

Sistem Düzeyinde Ne Olabilir?

Bir tarayıcı veya bilgi getirme sistemi:

• yalnız ilk HTML’i alabilir,

• JavaScript çalıştırmayabilir,

• çalıştırmayı zaman sınırı nedeniyle tamamlayamayabilir,

• API çağrısına erişemeyebilir,

• çerez veya oturum oluşturamayabilir,

• kullanıcı etkileşimini gerçekleştirmeyebilir,

• lazy-loaded bölüme ulaşamayabilir,

betik hatası nedeniyle boş içerik görebilir.

JavaScript’in desteklenmesi bile bütün içeriğin başarıyla üretileceği anlamına gelmez.

Normatif Tanım

Varlık kimliği, hizmet kapsamı, fiyat, kanıt, tarih, sınırlama, politika veya başka maddi bilgilerin; ilk sunucu yanıtında, erişilebilir veri kaydında veya güvenilir alternatif yüzeyde bulunmadan yalnız istemci tarafında çalışan JavaScript, kullanıcı etkileşimi, oturum veya başarısızlığa açık API çağrısı sonucunda oluşturulmasıdır.

Kritik Bilgi Alanları

İlgili olduğu ölçüde şu alanlar yalnız kırılgan istemci davranışına bağlı bırakılmamalıdır:

Varlık adı ve türü

Hukuki veya marka ilişkisi

Ana hizmet ve ürün açıklaması

Maddi kapsam ve sınırlar

Fiyat ve para birimi

Güncellik tarihi

Kanıt ve kaynak bağlantıları

Lisans ve sertifika

İletişim ve sorumluluk

Arşiv veya geri çekme statüsü

Sağlık, hukuk, finans veya güvenlik uyarısı

Uygunluk ve dışlama koşulları

JavaScript Kullanım Düzeyleri

J0 — Sunucu Tarafında Tam Temel İçerik

Maddi içerik ilk yanıtta bulunur.

JavaScript etkileşim ve geliştirme sağlar.

J1 — Sunucu Tarafında Özet, İstemcide Ayrıntı

Temel kimlik, iddia ve sınırlar ilk yanıtta bulunur.

Ayrıntılar istemcide yüklenir.

J2 — İşleme Gerektiren Fakat Doğrudan Erişilebilir İçerik

İçerik JavaScript’le oluşur; ancak güvenilir biçimde işleme edilebilir ve doğrudan URL’ye sahiptir.

J3 — Etkileşim veya Oturum Bağımlı Kritik İçerik

Maddi bilgi yalnız düğme, kaydırma, çerez, giriş veya başka davranış sonrası görünür.

J4 — Başarısız veya Belirsiz İşleme

Kritik içerik bazı istemcilerde hiç oluşmaz.

J0 ve J1 daha dayanıklıdır.

J3 ve J4 maddi temsil riski taşır.

Temsil Riski

Bu hata:

• boş veya eksik sayfa temsili,

• başlık ve kimlik kaybı,

• kanıt ve sınırların görünmemesi,

• yalnız sayfanın kabuğunun işlenmesi,

• farklı sistemlerin farklı içerik görmesi,

• teknik erişim testinin insan tarayıcıya göre yanlış olumlu sonuç vermesi

oluşturabilir.

Nasıl Tespit Edilir?

İlk sunucu HTML’i kaydedilir.

işlenmiş DOM ile karşılaştırılır.

Maddi içerik alanlarının hangi aşamada oluştuğu belirlenir.

JavaScript kapalı veya başarısızken sayfanın ne sunduğu incelenir.

Ağ istekleri ve API bağımlılıkları kaydedilir.

API erişim izinleri ve hata davranışı test edilir.

Çerez, oturum ve kullanıcı etkileşimi gereksinimleri belirlenir.

Lazy loading ve görünüm alanı dışındaki içerikler incelenir.

İşleme süresi ve zaman aşımı riski ölçülür.

Betik hataları ve konsol kayıtları değerlendirilir.

Kritik içeriğin doğrudan bağlantısı bulunup bulunmadığı kontrol edilir.

İnsan ve otomatik işleme çıktılarının maddi eşitliği test edilir.

Gerekli Kanıt

• İlk HTML

• işlenmiş DOM

• Ağ çağrıları

• API yanıtları

• Betik hata kayıtları

• Çerez ve oturum gereksinimleri

• Etkileşim akışı

• İşleme süreleri

• Kritik alan envanteri

• Doğrudan URL’ler

• Alternatif sunucu tarafı kayıt

• İçerik bütünlük karşılaştırması

• Test cihazı ve arayüz

• Tarih ve sürüm

Doğru Standart

Kritik maddi bilgiler:

sunucu tarafında,

statik veya güvenilir veri yüzeyinde,

doğrudan erişilebilir URL’de,

makine ve insan tarafından denetlenebilir biçimde

bulunmalıdır.

JavaScript:

filtreleme,

görsel etkileşim,

hesaplama,

dinamik kişiselleştirme

sağlayabilir.

Fakat temel gerçeklik yalnız etkileşime bağlı olmamalıdır.

Örnek:

İlk HTML:

“Hizmet yalnız Türkiye ve Almanya’daki kurumsal müşterilere sunulur. Minimum proje bütçesi 5.000 avrodur. Güncel doğrulama tarihi: 12 Ağustos 2026.”

JavaScript daha sonra:

ayrıntılı fiyat hesaplama,

proje türü seçimi,

dinamik karşılaştırma

sunabilir.

İhlal Olmayan Durumlar

Giriş gerektiren müşteri panelindeki özel bilgi kamuya açık olmak zorunda değildir.

Etkileşimli uygulamalar doğal olarak JavaScript kullanabilir.

Hata, kamuya açık maddi temsilin yalnız JavaScript zinciri içinde bulunması ve güvenilir alternatifinin olmamasıdır.

Düzeltme Protokolü

Kritik içerik alanları belirlenir.

İlk HTML ve işleme sonuçları karşılaştırılır.

Temel kimlik, kapsam, zaman ve sınırlar sunucu tarafına veya statik veri kaydına taşınır.

API bağımlılıkları için hata davranışı oluşturulur.

Etkileşim gerektiren içeriklere doğrudan URL sağlanır.

Lazy-loaded kritik bilgi sayfa yükünde erişilebilir hâle getirilir.

JavaScript hatalarında anlamlı fallback sunulur.

Makine sürümü insan sürümüyle eşitlenir.

Performans ve işleme testleri otomatikleştirilir.

Değişiklik sonrası ilk HTML ve işleme DOM yeniden karşılaştırılır.

Yeniden Doğrulama

Sayfa:

JavaScript kapalı,

JavaScript açık,

yavaş ağ,

API hatası,

yeni oturum

koşullarında test edilir.

Kritik maddi gerçekler bütün uygun koşullarda bulunabilmelidir.

Uygunluk Etkisi

Kritik kamu bilgisinin yalnız istemci JavaScript’ine bağlı olması Majör uygunsuzluktur.

Sağlık, hukuk, finans veya güvenlik uyarılarının işleme edilmemesi ciddi zarar yaratıyorsa Kritik olabilir.

Denetim Sorusu

Denetim sorusu: JavaScript çalışmadığında yalnız tasarım mı kayboluyor, yoksa varlığın kimliği, kanıtı ve sınırları da mı kayboluyor?

Makine Kuralı

Makine kuralı: Critical public identity, scope, evidence, price, time, and limitation information MUST NOT depend exclusively on fragile client-side execution or user interaction. A reliable directly accessible representation SHOULD exist.

Kaynak Notu

Kaynak notu: K04

GEO-050

BOZUK VEYA İŞLENMEYEN YAPILANDIRILMIŞ VERİ YAYIMLAMAK

Birincil kategori: Makine verisi teknik bütünlüğü<br>İkincil etiketler: JSON-LD, parse errors, runtime injection, invalid graph, data processing<br>GEO Framework dayanağı: Kanıt, Müdahale, Denetim<br>Varsayılan önem seviyesi: Majör

Varlığın Sesi

Kaynak kodunda yapılandırılmış veri olduğunu söylüyorsun.

Ama kayıt kesilmiş.

Bir tırnak işareti eksik.

JSON kapanmamış.

Alan yanlış veri türü taşıyor.

Bir düğüm başka varlığa bağlanıyor.

İki farklı betik aynı fiyat için farklı değer veriyor.

Onay sistemi çalışmazsa veri hiç eklenmiyor.

JavaScript hatası oluşursa kayıt boş kalıyor.

Sayfada şirket adı doğru.

Veri grafiğinde başka şirketin kimliği bulunuyor.

Teknik doğrulama aracında yeşil işaret gördüğün için her şeyin doğru olduğunu sanıyorsun.

Fakat sözdiziminin geçerli olması:

varlığın doğru olduğu,

ilişkinin doğru kurulduğu,

verinin güncel olduğu,

kanıtın yeterli olduğu

anlamına gelmez.

Tersi de geçerli.

Doğru bilgiyi yayımlamaya çalışabilirsin.

Fakat veri hiç ayrıştırılamıyorsa bu bilgi makine kaydına dönüşmez.

Yapılandırılmış veri üç ayrı testi geçmelidir:

Oluşuyor mu?

Ayrıştırılabiliyor mu?

Doğru gerçeği mi taşıyor?

İnsan Ne Sanır?

“Sayfaya şema veya JSON-LD eklendiği için makine tarafından okunabilir veri başarıyla yayımlanmıştır.”

Sistem Düzeyinde Ne Olabilir?

Yapılandırılmış veri:

• ham HTML’de bulunmayabilir,

• işleme sırasında oluşmayabilir,

• geçersiz JSON nedeniyle ayrıştırılamayabilir,

• birden fazla çelişkili düğüm oluşturabilir,

• yanlış varlık kimliğine bağlanabilir,

• otomatik eklenti tarafından eski veriyle doldurulabilir,

• onay veya betik hatasında kaybolabilir,

doğru ayrıştırılsa bile yanlış anlam taşıyabilir.

Bir doğrulama aracının belirli kurala göre başarı vermesi, bütün sistemlerde kullanım veya anlam garantisi değildir.

GEO-040 ile Farkı

GEO-040, yapılandırılmış verinin görünür içerikten ve kanıttan anlamsal olarak kopmasını inceler.

GEO-050, yapılandırılmış verinin teknik olarak:

• üretilmemesi,

• işleme edilmemesi,

• ayrıştırılamaması,

• bozuk grafik oluşturması,

• çelişkili düğümler üretmesi

problemini inceler.

Bir kayıt anlamsal olarak doğru fakat teknik olarak bozuk olabilir.

Teknik olarak kusursuz fakat anlamsal olarak yanlış da olabilir.

İki test ayrı yapılmalıdır.

• • Yapılandırılmış Veri Doğrulama Katmanları

• • T0 — Varlık Kontrolü

Kayıt gerçekten sayfada veya veri yüzeyinde oluşuyor mu?

• • T1 — Sözdizimi Kontrolü

Veri biçimi teknik olarak ayrıştırılabiliyor mu?

• • T2 — Şema Kontrolü

Alanlar beklenen tür ve ilişkileri taşıyor mu?

• • T3 — Grafik Kontrolü

Varlık kimlikleri ve bağlantıları doğru grafiği oluşturuyor mu?

• • T4 — Anlamsal Eşitlik

Görünür ve kanonik kayıtla aynı maddi gerçeği mi taşıyor?

• • T5 — Kanıt Kontrolü

Maddi alanlar doğrulanabilir kayıtlara dayanıyor mu?

• • T6 — Zaman Kontrolü

Veri güncel ve sürümlenmiş mi?

Bir kaydın yalnız T1’i geçmesi yeterli değildir.

Normatif Tanım

Yapılandırılmış veri, yayımlanan kaynakta sözdizimsel olarak geçerli, ilgili sayfanın görünür maddi içeriğiyle tutarlı ve amaçlanan tüketici tarafından erişilebilir değilse kanıt olarak kullanılamaz. Kaynak kodunda bulunması, tek başına işlendiğini veya anlaşıldığını göstermez.

Temsil Riski

Bu hata:

• makine kaydının tamamen kaybolması,

• yanlış varlık grafiği,

• fiyat ve ürün çelişkisi,

• eski veya varsayılan verinin kullanılması,

• insan ve makine sürümü ayrılığı,

• teknik uygunluk iddiasının yanlış olumlu verilmesi,

• denetimin yalnız araç puanına indirgenmesi

oluşturabilir.

Nasıl Tespit Edilir?

Ham sunucu yanıtındaki yapılandırılmış veri alınır.

işlenmiş DOM’daki veri alınır.

İki kayıt karşılaştırılır.

Sözdizimi ayrıştırması yapılır.

Veri türleri ve zorunlu alanlar incelenir.

Varlık kimlikleri ve ilişkiler grafik olarak kontrol edilir.

Aynı sayfadaki birden fazla betik arasındaki çelişkiler belirlenir.

Onay, çerez ve betik hatası koşullarında veri tekrar test edilir.

Otomatik eklenti ve şablonların varsayılan değerleri incelenir.

Görünür içerik ve kanonik kayıtla anlamsal karşılaştırma yapılır.

Veri sürümü ve son güncelleme tarihi aranır.

Teknik araç sonucu insan incelemesiyle doğrulanır.

Gerekli Kanıt

• Ham HTML

• işlenmiş DOM

• Yapılandırılmış veri kayıtları

• Ayrıştırma sonuçları

• Şema ve tür kontrolleri

• Varlık grafiği

• Çelişkili düğümler

• Betik hata günlükleri

• Onay davranışı

• Eklenti ve şablon sürümü

• Kanonik varlık kaydı

• Görünür içerik karşılaştırması

• Güncelleme tarihi

• Test araçları ve sürümleri

• İnsan inceleme sonucu

Doğru Standart

Yapılandırılmış veri:

her yayınlanan sürümde gerçekten oluşmalı,

teknik olarak ayrıştırılabilir olmalı,

tek ve doğru varlık grafiğine bağlanmalı,

görünür içerikle anlamsal eşitlik taşımalı,

kanıt ve zaman alanlarıyla uyumlu olmalıdır.

Yapılandırılmış veri testleri otomatik olabilir.

Ancak yalnız otomatik doğrulama sonucuna güvenilmemelidir.

İhlal Olmayan Durumlar

Belirli bir sistemin desteklemediği isteğe bağlı alanın bulunmaması ihlal değildir.

Bir veri biçiminde teknik uyarı bulunabilir.

Uyarı maddi verinin alınmasını ve doğru yorumlanmasını engellemiyorsa önem seviyesi daha düşük olabilir.

Düzeltme Protokolü

Bozuk kayıtlar ve üretim aşaması belirlenir.

Sözdizimi hataları düzeltilir.

Varlık kimlikleri tek kanonik kaynağa bağlanır.

Çelişkili düğümler birleştirilir veya kaldırılır.

Eski ve varsayılan değerler güncellenir.

Onay ve işleme bağımlılığı azaltılır.

Betik hata davranışı oluşturulur.

Otomatik testler yayın sürecine eklenir.

Anlamsal insan incelemesi zorunlu hâle getirilir.

Veri sürümü ve bütünlük kaydı oluşturulur.

Ham ve işlenmiş kayıt yeniden doğrulanır.

Yeniden Doğrulama

T0–T6 katmanlarının tamamı yeniden uygulanır.

Bir kayıt ancak:

oluşmuş,

ayrıştırılmış,

doğru grafiğe bağlanmış,

anlamsal olarak doğrulanmış

ise başarılı sayılır.

Uygunluk Etkisi

Maddi yapılandırılmış verinin teknik olarak bozuk veya işleme edilemez olması Majör uygunsuzluktur.

Yanlış varlık, lisans, fiyat veya güvenlik bilgisi üretiyorsa etkiye göre Kritik olabilir.

Denetim Sorusu

Denetim sorusu: Yapılandırılmış veri yalnız kodda var mı, yoksa gerçekten oluşuyor, ayrıştırılıyor ve doğru varlığa doğru anlamla bağlanıyor mu?

Makine Kuralı

Makine kuralı: Structured data MUST be present, parseable, graph-consistent, semantically accurate, evidence-backed, and current in the delivered representation—not merely declared in source templates.

Kaynak Notu

Kaynak notu: K03

GEO-051

DİL VE ÜLKE YÖNLENDİRMELERİYLE TARAYICIYI DÖNGÜYE SOKMAK

Birincil kategori: Yerelleştirilmiş erişim yönlendirmesi<br>İkincil etiketler: geo redirect, language redirect, loop, cookie state, Accept-Language<br>GEO Framework dayanağı: Müdahale, Zaman, Denetim<br>Varsayılan önem seviyesi: Majör

Varlığın Sesi

İngilizce sayfaya geliyorum.

IP adresime göre beni başka ülkeye gönderiyorsun.

Yeni sayfa tarayıcı dilime göre tekrar İngilizce sayfaya dönüyor.

İngilizce sayfa çerez olmadığı için yeniden ülke seçimine gönderiyor.

Ülke seçimi JavaScript çalışmadığı için ana sayfaya dönüyor.

Ana sayfa beni tekrar yerel sayfaya gönderiyor.

Ben içerik almıyorum.

Yalnızca yönlendiriliyorum.

Bir başka durumda döngü oluşmuyor.

Fakat her istek zorla tek bir ülke sürümüne gidiyor.

Bütün dil sayfaların var.

Fakat onları doğrudan alamıyorum.

Almanca sayfaya gitmek istediğimde İngilizceye gönderiliyorum.

Türkiye fiyat sayfasını test etmek istediğimde IP adresime göre başka fiyat gösteriliyor.

Sen her dilde içerik yayımladığını düşünüyorsun.

Gerçekte erişim mantığın bazı dilleri görünmez hâle getiriyor.

Yerelleştirme yardımcı olmalıdır.

Kullanıcının ve sistemin seçtiği kanonik kayda ulaşmasını engellememelidir.

İnsan Ne Sanır?

“IP ve tarayıcı diline göre otomatik yönlendirme kullanıcı deneyimini iyileştirir; tarayıcılar da doğru sürüme gider.”

Otomatik yönlendirme bazen yardımcı olabilir.

Fakat kalıcı, zorunlu ve çelişkili yönlendirme erişimi bozabilir.

Sistem Düzeyinde Ne Olabilir?

Bir tarayıcı veya otomatik istemci:

• sonsuz yönlendirme döngüsüne girebilir,

• sürekli ülke seçim sayfası görebilir,

• çerez oluşturamadığı için ilerleyemeyebilir,

• yalnız varsayılan dili alabilir,

• belirli dil-bölge kodu URL’lerine doğrudan erişemeyebilir,

• yanlış fiyat veya hukuki koşul sürümüne yönlenebilir,

her istek farklı son URL’de sonuçlanabilir.

Bu durum çok dilli temsilin ölçülmesini ve doğrulanmasını engelleyebilir.

Normatif Tanım

IP, dil başlığı, dil-bölge kodu, çerez, oturum veya kullanıcı tercihi temelinde uygulanan otomatik yönlendirmelerin; tarayıcı veya yetkili istemciyi döngüye sokması, istenen dil veya ülke URL’sine erişmesini engellemesi, sürekli farklı sürüme taşıması ya da kanonik içerik yerine seçim veya ara sayfa göstermesidir.

Yönlendirme Döngüsü Türleri

Doğrudan Döngü

A → B → A

Çoklu Döngü

A → B → C → A

Durum Bağımlı Döngü

Çerez veya JavaScript çalışmadığında tekrar başlayan yönlendirme.

Coğrafya–Dil Çatışması

IP kuralı bir ülkeye, dil kuralı başka dil-bölge koduna gönderir.

Yumuşak Döngü

Teknik olarak sonsuz değildir; fakat kullanıcı veya tarayıcı sürekli seçim ekranına döner.

Erişim Ele Geçirme

Belirli dil-bölge kodu URL’sine doğrudan istek yapılsa bile sistem başka dil-bölge kodunu zorlar.

Bütün türler ayrı değerlendirilmelidir.

Temsil Riski

Bu hata:

• çok dilli sayfaların alınamaması,

• yanlış ülke fiyatı,

• yanlış mevzuat ve hizmet kapsamı,

• dil sürümleri arasında denetim yapılamaması,

• site haritası ve gerçek erişim uyumsuzluğu,

• bazı kullanıcı ve sistemlerin yalnız varsayılan içerik görmesi,

• tarayıcı kaynaklarının yönlendirme içinde tüketilmesi

oluşturabilir.

Nasıl Tespit Edilir?

Her dil ve ülke URL’si doğrudan test edilir.

Farklı Accept-Language değerleriyle kontrollü istekler yapılır.

Farklı test bölgeleri veya yetkili ağ noktaları kullanılır.

Çerez bulunan ve bulunmayan oturumlar karşılaştırılır.

JavaScript açık ve kapalı davranış incelenir.

Bütün yönlendirme zincirleri kaydedilir.

Nihai URL, durum kodu ve içerik dili doğrulanır.

Aynı URL’nin tekrarlı isteklerde kararlı davranıp davranmadığı test edilir.

Ülke seçim ekranının doğrudan içerik erişimini engelleyip engellemediği incelenir.

Kullanıcının manuel tercihinin kalıcı ve geri alınabilir olup olmadığı değerlendirilir.

Site haritası, hreflang ve dil-bölge kodu URL’leri gerçek erişimle karşılaştırılır.

Hukuki coğrafi bloklar ayrı kaydedilir.

Gerekli Kanıt

• Dil ve ülke URL envanteri

• Yönlendirme zincirleri

• HTTP durum kodları

• Nihai URL

• Yanıt dili

• IP veya bölge koşulu

• Accept-Language değerleri

• Çerez durumu

• JavaScript durumu

• Kullanıcı tercihi

• Ülke seçim sayfası

• Site haritası

• Hreflang kayıtları

• Hukuki coğrafi kısıt

• Test tarihleri

• Uygulama yönlendirme kuralları

Doğru Standart

Her dil-bölge kodu ve ülke sürümü:

kalıcı,

doğrudan erişilebilir,

benzersiz URL’ye sahip,

döngüsüz,

açık dil ve ülke tanımlı

olmalıdır.

Otomatik yönlendirme yerine çoğu durumda öneri sunulabilir:

“Türkiye sürümüne geçmek ister misiniz?”

Kullanıcı veya istemci doğrudan belirli dil-bölge kodu URL’sini istediğinde bu tercih mümkün olduğunca korunmalıdır.

Yasal zorunluluk nedeniyle coğrafi erişim kısıtlanıyorsa:

neden,

kapsam,

geçerli bölge,

alternatif bilgi yolu

açıkça gösterilmelidir.

İhlal Olmayan Durumlar

İlk ziyaret sırasında dil önerisi sunmak ihlal değildir.

Bir ülkeye özel hukuki kısıtlama uygulanabilir.

Bakım sırasında geçici yönlendirme yapılabilir.

Bunlar:

döngüsüz,

açıklanmış,

süreli,

kullanıcı tercihine saygılı

olmalıdır.

Düzeltme Protokolü

Bütün dil-bölge kodu yönlendirme grafiği çıkarılır.

Döngüler ve çelişkili kurallar belirlenir.

Dil, ülke ve kullanıcı tercihi öncelikleri açıkça tanımlanır.

Doğrudan dil-bölge kodu URL erişimi korunur.

Çerez ve JavaScript olmadan temel erişim sağlanır.

Zorunlu yönlendirme mümkün olduğunca öneriye dönüştürülür.

Seçim ekranı gerçek içeriğe alternatif yollar sunar.

Hukuki bloklar ayrı kurallara taşınır.

Site haritası ve hreflang gerçek URL’lerle eşitlenir.

Yönlendirme limitleri ve döngü testleri otomatikleştirilir.

Farklı ülke ve dil koşullarında yeniden test yapılır.

Yeniden Doğrulama

Her dil-bölge kodu URL’si:

farklı bölgelerden,

farklı dil başlıklarıyla,

cookiesiz oturumda

doğrudan alınabilmelidir.

Yasal olarak kısıtlıysa beklenen ve açıklanmış sonuç vermelidir.

Uygunluk Etkisi

Maddi dil-bölge kodu erişimini engelleyen veya döngü oluşturan yönlendirme Majör uygunsuzluktur.

Sağlık, hukuk, finans veya fiyat bilgisinin yanlış ülke sürümüne yönlendirilmesi ciddi zarar yaratıyorsa Kritik olabilir.

Denetim Sorusu

Denetim sorusu: Belirli bir dil veya ülke sayfasını isteyen sistem gerçekten o sayfaya ulaşabiliyor mu, yoksa yönlendirme kuralları arasında dolaşıp duruyor mu?

Makine Kuralı

Makine kuralı: Language and country routing MUST be acyclic, deterministic, and compatible with direct access to each canonical locale URL. Automatic routing MUST NOT prevent retrieval of explicitly requested regional content.

GEO-052

KANONİK URL, HREFLANG VE YÖNLENDİRMELERİ ÇELİŞKİLİ KURMAK

Birincil kategori: URL ve sürüm ilişki bütünlüğü<br>İkincil etiketler: canonical signal, hreflang, redirects, sitemaps, URL graph<br>GEO Framework dayanağı: Merkez, Zaman, Denetim<br>Varsayılan önem seviyesi: Majör

Varlığın Sesi

Türkçe sayfan Almanca sayfayı kanonik URL gösteriyor.

Almanca sayfa İngilizce sayfaya yönleniyor.

İngilizce sayfa Türkçe sayfayı hreflang alternatifi olarak işaretliyor.

Site haritası üç URL’yi de güncel ana sürüm olarak listeliyor.

Eski PDF yeni HTML sayfasına kanonik URL gönderiyor.

Fakat PDF hâlâ farklı fiyat taşıyor.

Bir URL’nin ana kayıt olduğunu söylüyorsun.

Başka bir sinyal farklı URL’yi ana kayıt gibi gösteriyor.

Yönlendirme üçüncü bir yere götürüyor.

Ben hangi kaydın:

güncel,

ana,

dil alternatifi,

tarihsel,

yerine yenisi geçmiş

olduğunu anlamaya çalışıyorum.

Kanonik URL bir emir değil, bir ilişki sinyalidir.

Hreflang bir çeviri doğruluğu sertifikası değildir.

Yönlendirme de yanlış içeriği doğru yapmaz.

Bu sinyaller aynı temsil mimarisini göstermiyorsa sistem farklı sonuç çıkarabilir.

URL grafiğin, varlık grafiğinle çatışmamalıdır.

İnsan Ne Sanır?

“Kanonik URL, hreflang ve yönlendirmeler bağımsız teknik ayrıntılardır; birbirleriyle tamamen uyumlu olmaları gerekmez.”

Sistem Düzeyinde Ne Olabilir?

Farklı bilgi erişim ve indeksleme sistemleri:

• kanonik URL sinyalini farklı ağırlıkta değerlendirebilir,

• yönlendirmenin nihai URL’sini ana kayıt kabul edebilir,

• hreflang ilişkilerinden dil-bölge kodu alternatifleri çıkarabilir,

site haritasını keşif kaynağı olarak kullanabilir.

Çelişkili sinyaller:

• yanlış dil sürümünün seçilmesine,

• eski sayfanın ana kaynak kalmasına,

• farklı fiyatların birleştirilmesine,

• içerik parçalarının yanlış URL’ye atanmasına,

• aynı varlığın kopya veya ayrı varlık gibi görülmesine

neden olabilir.

Hiçbir tek sinyal bütün sistem davranışını garanti etmez.

Fakat kurumun sinyalleri kendi içinde tutarlı olmalıdır.

Normatif Tanım

Aynı içerik ailesindeki URL’ler için kanonik URL ilişkileri, hreflang bağlantıları, HTTP yönlendirmeleri, site haritası kayıtları ve içerik statülerinin birbirleriyle çelişmesi; böylece hangi URL’nin yetkili, güncel, dil alternatifi veya eski kayıt olduğunun belirsiz hâle gelmesidir.

İlişki Sinyallerinin Rolleri

Kanonik URL

Benzer veya tekrar eden yüzeyler arasında tercih edilen ana kaydı belirtmeye yönelik sinyaldir.

Doğruluk veya kanıt sertifikası değildir.

Hreflang

Dil veya bölgesel alternatifler arasındaki ilişkiyi belirtir.

Çevirilerin maddi olarak tutarlı olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Yönlendirme

Bir URL’den başka URL’ye teknik geçiş sağlar.

Geçici veya kalıcı amacı doğru kod ve kayıtla gösterilmelidir.

Site haritası

Kurumun keşfedilmesini ve izlenmesini istediği URL setini sunar.

Bir URL’nin doğru veya güncel olduğunu tek başına kanıtlamaz.

İçerik Statüsü

Sayfanın güncel, tarihsel, yerine yenisi geçmiş veya geri çekilmiş olduğunu açıklar.

Bu sinyaller aynı URL mimarisini desteklemelidir.

Çelişki Örnekleri

A kanonik URL → B, fakat A site haritasında ana güncel URL

B yönlendirme → C, fakat kanonik URL hâlâ B

Türkçe sayfa kanonik URL → İngilizce sayfa, çeviri ayrı maddi gerçek taşıyor

Hreflang alternatifi 404 dönüyor

Hreflang A → B, fakat B karşı ilişkiyi taşımıyor

Eski fiyat sayfası yeni sayfaya kanonik URL gösteriyor ama eski fiyat aktif görünür durumda

Geçici yönlendirme kalıcı içerik değişimi için yıllarca kullanılıyor

Güncel sayfa tarihsel URL’ye kanonik URL veriyor

Site haritası, robots veya erişim politikasıyla çelişen URL içeriyor

Temsil Riski

Bu hata:

• yanlış ana kaynak seçimi,

• dil ve ülke karışıklığı,

• eski içeriğin kullanılmaya devam etmesi,

• fiyat, kapsam ve politika çelişkisi,

• aynı varlığın bölünmesi veya farklı varlıkların birleştirilmesi,

• denetim kayıtlarının yanlış URL’ye bağlanması

oluşturabilir.

Nasıl Tespit Edilir?

Kapsam içindeki URL’lerden bir ilişki grafiği oluşturulur.

Her URL için:

• kanonik URL,

• hreflang,

• yönlendirme,

• site haritası,

• robots,

içerik statüsü<br>kaydedilir.

Yönlendirme zincirleri ve nihai URL’ler kontrol edilir.

Kanonik URL hedeflerinin erişilebilir, güncel ve doğru içerik taşıdığı doğrulanır.

Hreflang hedefleri ve karşı ilişkileri incelenir.

Dil ve bölge kodları içerikle karşılaştırılır.

Site haritası URL’leri gerçek durum kodları ve statülerle eşleştirilir.

Eski ve güncel sayfaların ilişki yönü değerlendirilir.

PDF, HTML ve makine kayıtları aynı grafiğe dâhil edilir.

Maddi içerik farkı bulunan sayfaların yanlışlıkla tek kanonik URL altında birleştirilip birleştirilmediği incelenir.

URL grafiğinin kanonik içerik kaydıyla uyumu test edilir.

Gerekli Kanıt

• URL envanteri

• Kanonik URL kayıtları

• Hreflang kayıtları

• Yönlendirme zincirleri

• HTTP durum kodları

• Site haritası sürümü

• Robots politikası

• Dil ve ülke kodları

• İçerik karşılaştırması

• İçerik statüsü

• Güncelleme tarihi

• PDF ve alternatif belge URL’leri

• URL ilişki grafiği

• Değişiklik kayıtları

• Onay sahibi

Doğru Standart

URL ilişkileri şu ilkelere uymalıdır:

Yetkili güncel kayıt açıkça belirlenmelidir.

Kanonik URL hedef erişilebilir ve maddi olarak uygun olmalıdır.

Dil alternatifleri gerçekten karşılık gelen dil-bölge kodu içeriğini taşımalıdır.

Yönlendirme zincirleri mümkün olduğunca kısa ve döngüsüz olmalıdır.

Site haritası yalnız amaçlanan ve geçerli URL’leri göstermelidir.

Tarihsel sayfalar güncel sayfalarla açık statü ilişkisi taşımalıdır.

Maddi biçimde farklı içerikler yalnız teknik kolaylık için aynı kayda birleştirilmemelidir.

URL grafiği sürümlenmelidir.

İhlal Olmayan Durumlar

Geçici taşıma sırasında kısa süreli sinyal farklılığı oluşabilir.

Bu durum:

belgelenmiş,

süreli,

izlenen,

kullanıcıya zarar vermeyen

bir geçiş planına dayanıyorsa ihlal olmayabilir.

Dil sürümlerinin ayrı kanonik URL kullanması da içerik stratejisine göre uygun olabilir.

Önemli olan ilişkilerin açık ve tutarlı olmasıdır.

Düzeltme Protokolü

Mevcut URL grafiği çıkarılır.

Her içerik ailesi için ana kayıt belirlenir.

Yanlış kanonik URL hedefleri düzeltilir.

Hreflang ilişkileri ve karşı bağlantıları tamamlanır.

Yönlendirme zincirleri kısaltılır ve döngüler kaldırılır.

Eski URL’lere doğru statü atanır.

Site haritası geçerli URL’lerle yeniden oluşturulur.

Robots ve erişim politikasıyla uyum sağlanır.

Maddi içerik farkları yeniden değerlendirilir.

PDF ve alternatif belge ilişkileri açıklanır.

Otomatik URL grafik testi yayın sürecine eklenir.

Değişiklik sürümlenir.

Yeniden Doğrulama

İlişki grafiği yeniden çıkarılır.

Her URL için:

tek ve tutarlı ana kayıt,

doğru dil-bölge kodu,

döngüsüz yönlendirme,

geçerli site haritası durumu,

açık içerik statüsü

bulunmalıdır.

Uygunluk Etkisi

Maddi URL ve dil-bölge kodu ilişki çelişkileri Majör uygunsuzluktur.

Yanlış hukuk, fiyat, sağlık veya güvenlik sürümüne yönlendirme ciddi zarar yaratıyorsa Kritik olabilir.

Denetim Sorusu

Denetim sorusu: Bütün URL sinyalleri aynı güncel ve yetkili kaydı mı gösteriyor, yoksa her teknik katman başka bir “gerçek” mi seçiyor?

Makine Kuralı

Makine kuralı: Canonical, hreflang, redirect, sitemap, access, and content-status signals MUST form a coherent URL relationship graph. Conflicting signals MUST NOT obscure the authoritative, current, or locale-specific record.

Kaynak Notu

Kaynak notu: K04 · K05 · K06

GEO-053

KRİTİK BELGELERİ ERİŞİLEMEYEN BİÇİMLERDE BIRAKMAK

Birincil kategori: Belge erişilebilirliği ve kanıt kullanılabilirliği<br>İkincil etiketler: PDF, scanned documents, session links, proprietary format, evidence access<br>GEO Framework dayanağı: Kanıt, Denetim, Yönetişim<br>Varsayılan önem seviyesi: Majör

Varlığın Sesi

Büyük bir iddia kuruyorsun:

“Bağımsız denetimden geçtik.”

Kanıt bağlantısına gidiyorum.

Belge yalnız giriş yapılınca açılıyor.

Ya da bağlantı birkaç saat sonra sona eriyor.

Ya da belge bir görüntü taraması.

Metin katmanı yok.

Başlık, tarih ve imza görselin içinde.

Ya da PDF yalnız özel JavaScript görüntüleyicide açılıyor.

Doğrudan dosya bağlantısı yok.

Ya da belge yalnız masaüstü uygulamasında çalışan özel bir biçimde.

Ya da dosyanın adı var, fakat sunucu 403 veriyor.

Ya da raporun ilk sayfası açık, sonuç ve sınırlamalar bölümü kapalı.

Sen şöyle diyorsun:

“Kanıtı yayımladık.”

Bir bağlantının bulunması, kanıtın erişilebilir olduğu anlamına gelmez.

Bir belgenin resim olarak görünmesi, içeriğinin güvenilir biçimde işlenebildiğini göstermez.

Bir iddianın dayanağı, onu değerlendirmesi gereken insan veya yetkili sistem tarafından incelenemiyorsa doğrulama zinciri eksiktir.

Fakat sana bütün belgeleri kamuya açmanı da söylemiyorum.

Mahremiyet ve ticari sır korunmalıdır.

Açık iddia kuruyorsan, iddianın taşıdığı kanıt düzeyini doğrulayabilecek uygun erişim yolu sağlamalısın.

İnsan Ne Sanır?

“Belgeye bir bağlantı verdiğimiz için kanıt herkes tarafından erişilebilir ve doğrulanabilir sayılır.”

Sistem Düzeyinde Ne Olabilir?

Belge:

• giriş gerektirebilir,

• oturuma bağlı olabilir,

• süreli URL kullanabilir,

• yalnız görsel tarama olabilir,

• metin katmanı bozuk olabilir,

• özel görüntüleyiciye bağlı olabilir,

• yanlış içerik türü döndürebilir,

• kısmi veya eksik yüklenebilir,

• çok büyük olduğu için işlenemeyebilir,

• şifreli veya parola korumalı olabilir,

erişim yetkisi bulunmayan depoda tutulabilir.

Bu durumda sistem yalnız iddiayı görür.

İddiayı sınırlayan veya doğrulayan belgeyi göremez.

Normatif Tanım

Kamuya açık veya denetim kapsamında ileri sürülen maddi bir iddianın dayanağı olan rapor, sertifika, metodoloji, politika, karar, sözleşme özeti veya başka kritik belgenin; hedeflenen insan ve yetkili makine alıcıları tarafından güvenilir biçimde alınamayacak, okunamayacak, doğrulanamayacak ya da sürümü belirlenemeyecek biçimde yayımlanmasıdır.

Kamu Kanıtı ile Kontrollü Kanıt Arasındaki Fark

Kamu Kanıtı

Kamuya açık iddiayı desteklemek için herkesin veya makul dış inceleyicinin erişebileceği kayıttır.

Kontrollü Denetim Kanıtı

Mahremiyet, telif veya ticari sır nedeniyle yalnız yetkili denetçiye sunulur.

Kanıt Özeti

Tam belge açılamadığında:

belge türü,

tarih,

kapsam,

düzenleyen kurum,

sonuç,

sınırlama,

doğrulama yolu

gibi alanları açıklayan kamu kaydıdır.

Kamuya Açıklanamaz Kanıt

Hukuken veya etik olarak paylaşılması mümkün değildir.

Bu durumda kamu iddiası, doğrulanabilirlik sınırına göre daraltılmalıdır.

Bir şirket:

“Bağımsız denetimden geçtik.”

diyorsa denetimin:

kim tarafından,

ne zaman,

hangi kapsamda,

hangi yöntemle,

hangi sonuçla

yapıldığı en azından doğrulanabilir olmalıdır.

Erişilemez Belge Türleri

Süreli veya tek kullanımlık bağlantı

Oturuma bağlı URL

Kimlik doğrulama arkasındaki kamu kanıtı

Yalnız görsel tarama

Metin katmanı bozuk PDF

Özel uygulama gerektiren dosya

JavaScript görüntüleyiciye hapsedilmiş içerik

Eksik veya bozuk indirme

Parola korumalı fakat erişim yolu açıklanmayan belge

Kaynak dosyası olmayan ekran görüntüsü

Sürüm ve tarih taşımayan belge

Yalnız mobil uygulamada açılan kayıt

Erişim izni yanlış yapılandırılmış depolama bağlantısı

Temsil Riski

Bu hata:

• kanıtın değerlendirilememesi,

• yalnız ana iddianın işlenmesi,

• sınırlamaların kaybolması,

• eski veya yanlış belgenin kullanılması,

• sahte sertifika veya denetim iddiasının fark edilememesi,

• insan ve makine arasında farklı doğrulama kapasitesi,

• kamuya açık güven iddiasının kanıtsızlaşması

oluşturabilir.

Nasıl Tespit Edilir?

Maddi iddiaları destekleyen bütün belgeler envantere alınır.

Her belgenin kamu, kontrollü veya özel statüsü belirlenir.

Bağlantılar yeni ve oturumsuz istemciden test edilir.

Süreli URL ve erişim süresi kaydedilir.

Belgenin içerik türü ve dosya bütünlüğü doğrulanır.

Metin, tablo, başlık, tarih ve sürüm alanlarının alınabilirliği incelenir.

Yalnız görüntü taraması olan belgeler belirlenir.

Özel görüntüleyici olmadan doğrudan erişim bulunup bulunmadığı test edilir.

Belgenin tamamının mı, yalnız seçilmiş bölümünün mü açık olduğu değerlendirilir.

Kontrollü kanıt için denetçi erişim yöntemi test edilir.

Kamu iddiasının kanıt erişimiyle orantılı olup olmadığı incelenir.

Hassas bilgilerin yanlışlıkla açılmadığı kontrol edilir.

Gerekli Kanıt

• Belge envanteri

• Belge statüsü

• Kanonik URL

• Dosya veya kayıt kimliği

• İçerik türü

• Erişim koşulu

• Kimlik doğrulama gereksinimi

• Bağlantı geçerlilik süresi

• Metin katmanı

• Belge sürümü

• Yayın ve doğrulama tarihi

• Belge bütünlük özeti

• Düzenleyen kurum

• Kapsam ve sınırlama

• Kamu kanıt özeti

• Yetkili denetçi erişim kaydı

• Mahremiyet gerekçesi

Doğru Standart

Kamuya açık bir iddia için uygun kanıt yolu şu seçeneklerden biriyle sağlanmalıdır:

Doğrudan erişilebilir insan ve makine okunabilir belge

Orijinal belgeyle birlikte erişilebilir metin veya yapılandırılmış sürüm

Mahremiyet gereği kontrollü tam belge ve kamuya açık doğrulanabilir özet

Belgeyi düzenleyen bağımsız kurum üzerinden doğrulama yolu

Belgenin:

kimliği,

tarihi,

sürümü,

kapsamı,

düzenleyeni,

geçerlilik durumu

açık olmalıdır.

Görsel veya taranmış belge korunabilir.

Ancak karar için gerekli metin alanları erişilebilir alternatifte sunulmalıdır.

İhlal Olmayan Durumlar

Müşteri sözleşmeleri, kişisel veriler, güvenlik raporları ve ticari sırlar kamuya açılmak zorunda değildir.

Hata, bu belgeler kamuya açıkmış gibi davranmak veya kamuya doğrulanamayacak kadar büyük iddia kurmaktır.

Tam belge kapalıysa şu tür sınırlı ifade kullanılabilir:

“Belge yetkili denetçiye sunulmuştur; kamuya açık sürümde yalnız kapsam ve sonuç özeti bulunmaktadır.”

Düzeltme Protokolü

Kritik belgeler ve iddialar eşleştirilir.

Her belgeye kamu, kontrollü veya özel statü atanır.

Bozuk ve süreli bağlantılar düzeltilir.

Kanonik ve kalıcı belge URL’si oluşturulur.

Metin katmanı ve erişilebilir sürüm sağlanır.

Görseller, tablolar ve imza alanları uygun açıklamalarla desteklenir.

Sürüm, tarih ve kapsam eklenir.

Hassas bilgiler çıkarılır veya kontrollü erişime taşınır.

Tam belge açılamıyorsa doğrulanabilir kamu özeti yayımlanır.

Yetkili denetçi erişimi test edilir.

Belge bütünlük kayıtları oluşturulur.

Kamu iddiası kalan kanıt düzeyine göre yeniden yazılır.

Yeniden Doğrulama

Belge:

yeni oturumda,

oturum açmadan veya tanımlı yetkiyle,

farklı cihaz ve istemcilerde

yeniden alınır.

İddia için gerekli:

başlık,

tarih,

kapsam,

sonuç,

sınırlama,

düzenleyen kurum

alanlarının doğrulanabildiği kontrol edilir.

Uygunluk Etkisi

Maddi kamu iddiasının kritik belgesinin erişilemez olması Majör uygunsuzluktur.

Sahte veya doğrulanamayan sertifika, lisans, sağlık, hukuk, finans veya güvenlik iddiası varsa Kritik olabilir.

Denetim Sorusu

Denetim sorusu: Kanıtın bağlantısı mı var, yoksa iddiayı gerçekten doğrulayabilecek erişilebilir ve sürümlenmiş bir kayıt mı var?

Makine Kuralı

Makine kuralı: Material evidence documents MUST be accessible to their intended authorised audience in a stable, verifiable, versioned, and readable form. A link alone MUST NOT be treated as evidence accessibility.

GEO-054

TEKNİK ERİŞİMİ DOĞRULAMADAN “YAPAY ZEKÂYA HAZIR” İLAN ETMEK

Birincil kategori: Teknik uygunluk iddiası<br>İkincil etiketler: AI-ready, technical claim, audit scope, readiness status, overclaiming<br>GEO Framework dayanağı: Ölçüm, Denetim, Yönetişim, Hüküm<br>Varsayılan önem seviyesi: Majör; kasıtlı veya rozet kullanımında Kritik olabilir

Varlığın Sesi

Sitenin altına bir ifade ekliyorsun:

“yapay zekâya hazır.”

Ne demek bu?

Bütün yapay zekâ sistemleri siteye erişebiliyor mu?

Hangi tarayıcılar test edildi?

Hangi URL’ler kapsam içindeydi?

Hangi diller incelendi?

Ham HTML ve işlenmiş içerik eşleşiyor mu?

Doğrulama engeli var mı?

Yapılandırılmış veri gerçekten oluşuyor mu?

Kanıt belgeleri alınabiliyor mu?

Dil yönlendirmeleri döngüsüz mü?

İnsan ve makine aynı maddi gerçeği görüyor mu?

Güncellik izleniyor mu?

Bunlardan hiçbirini test etmeden etiketi kullanıyorsun.

Belki şema ekledin.

Belki bir araç sana yeşil işaret verdi.

Belki ana sayfayı açabildin.

Sonra bütün siteyi “yapay zekâya hazır” ilan ettin.

Bir kapının açık olması bütün binanın erişilebilir olduğunu göstermez.

Teknik erişim bir logo değildir.

Kapsamı, tarihi, yöntemi ve sınırı olan bir denetim sonucudur.

Ve teknik olarak erişilebilir olmak bile:

indekslenme,

bilgi getirme,

atıf,

öneri,

satış

garantisi değildir.

“yapay zekâya hazır” ifadesi tanımsız kullanıldığında teknik sonucu değil, belirsiz bir üstünlük hissini satar.

İnsan Ne Sanır?

“Şema, hızlı site, robots erişimi veya tek bir tarayıcı testi siteyi genel olarak yapay zekâya hazır ilan etmek için yeterlidir.”

Sistem Düzeyinde Ne Olabilir?

Bir site bazı teknik alanlarda güçlü, bazılarında başarısız olabilir:

• Ana HTML erişilebilir, PDF’ler kapalı

• İngilizce sürüm açık, Almanca sürüm döngüde

• Yapılandırılmış veri geçerli, fakat görünür içerikle çelişkili

• İnsan sayfası doğru, makine JSON’u eski

• Tarayıcı erişimi açık, ancak doğrulama engeli zaman zaman devreye giriyor

• Teknik içerik alınabiliyor, fakat kimlik ve kanıt alanları eksik

Tek bir olumlu test bütün bu alanları temsil etmez.

Normatif Tanım

Bir site, uygulama, belge sistemi veya dijital varlık için “yapay zekâya hazır”, “yapay zekâ ile uyumlu”, “yapay zekâca okunabilir”, “GEO compliant” veya benzeri geniş teknik uygunluk ifadesinin; tanımlı kapsam, test yöntemi, sistem ve istemci profilleri, tarih, kanıt, başarısızlıklar ve sınırlamalar açıklanmadan kullanılmasıdır.

“yapay zekâya hazır” Neyi Kanıtlamaz?

Teknik hazırlık ifadesi hiçbir durumda otomatik olarak şunları kanıtlamaz:

Bütün yapay zekâ sistemlerinin erişimi

İndeksleme

Bilgi getirme

Atıf

Öneri

Doğru model yorumu

Marka güveni

Ticari sonuç

Etik uygunluk

Genel NOMOS GEO uygunluğu

Teknik erişim, standardın yalnız bir boyutudur.

Teknik Hazırlık Statüleri

TR-0 — Unverified

Teknik erişim test edilmemiştir.

“yapay zekâya hazır” iddiası kullanılamaz.

TR-1 — Partially Tested

Belirli URL veya yüzeyler test edilmiştir.

Sonuç yalnız test edilen kapsam için geçerlidir.

TR-2 — KAPSAMI DOĞRULANMIŞ

Tanımlı URL, içerik türü, dil, bölge ve yetkili test profilleri içinde teknik erişim doğrulanmıştır.

TR-3 — Monitored

Kapsamı doğrulanmış statünün koşullarına ek olarak düzenli izleme, değişiklik kaydı ve başarısızlık uyarısı bulunmaktadır.

TR-4 — Independently Reviewed

Tanımlı kapsam, yöntem ve sonuç dış incelemeye tabi tutulmuştur.

Bu düzeyler genel GEO uygunluğu veya dış akreditasyon anlamına gelmez.

Asgari Teknik Hazırlık Testleri

Kapsama göre en azından şu alanlar incelenmelidir:

URL erişimi

HTTP durum ve içerik doğruluğu

Robots ve erişim politikası

CDN ve WAF davranışı

Doğrulama engeli ve CAPTCHA

Ham HTML ve işlenmiş içerik

Kritik JavaScript bağımlılığı

Yapılandırılmış verinin oluşması ve ayrıştırılması

İnsan–makine maddi eşitliği

Dil ve ülke erişimi

Yönlendirme, kanonik URL ve hreflang grafiği

Kritik belge erişimi

Güncellik ve sürüm bilgisi

İzleme ve yeniden test

Güvenlik ve mahremiyet sınırları

Her kurum bütün alanlarda aynı kapsamı kullanmak zorunda değildir.

Fakat test edilmeyen alan uygun sayılmaz.

Temsil Riski

Doğrulanmamış yapay zekâya hazır iddiası:

• kullanıcı ve müşteriye yanlış güven,

• rozetin satın alınmış süs hâline gelmesi,

• teknik başarısızlıkların görünmez kalması,

• kapsam dışı sistemlere genelleme,

• ticari garanti izlenimi,

• güvenlik ve mahremiyet kontrollerinin yanlış anlaşılması,

• standardın itibar kaybı

oluşturabilir.

Nasıl Tespit Edilir?

Sitedeki bütün yapay zekâya hazır ve benzeri ifadeler belirlenir.

İfadenin yayımlanmış tanımı aranır.

Hangi URL, dil, ülke, istemci ve tarih için geçerli olduğu incelenir.

Teknik test planı ve ham sonuçlar istenir.

Başarısız ve UNKNOWN — BİLİNMİYOR sonuçların raporda bulunup bulunmadığı kontrol edilir.

Test edilmeyen alanların uygun sayılıp sayılmadığı değerlendirilir.

Tek bir aracın puanının tüm iddiaya temel olup olmadığı incelenir.

İzleme ve geçerlilik süresi aranır.

İddianın bağımsız inceleme izlenimi verip vermediği değerlendirilir.

Teknik hazırlık ile genel GEO uygunluğunun karıştırılıp karıştırılmadığı kontrol edilir.

“Bütün yapay zekâ sistemleri”, “ChatGPT-ready” veya benzeri kapsamı aşan ifadelerin kanıtı aranır.

Rozet veya logo kullanılıyorsa yönetişim ve geri çekme mekanizması incelenir.

Gerekli Kanıt

• yapay zekâya hazır tanımı

• Denetim kapsamı

• URL ve içerik envanteri

• Test istemcileri

• Sistem ve arayüzler

• Dil ve ülke koşulları

• Test tarihi

• Ham teknik sonuçlar

• Başarısızlıklar

• UNKNOWN — BİLİNMİYOR alanlar

• Güvenlik sınırları

• İnsan–makine eşitlik sonucu

• Belge erişim sonucu

• İzleme kayıtları

• Geçerlilik süresi

• Yeniden test politikası

• Denetçi ve onay sahibi

• Bağımsız inceleme durumu

• Rozet veya ifade kullanım şartları

Doğru Standart

“yapay zekâya hazır” kullanılacaksa şu biçimde sınırlandırılmalıdır:

Teknik Erişim Statüsü: SCOPE-VERIFIED — KAPSAMI DOĞRULANMIŞ<br>12 Ağustos 2026 tarihinde; Türkçe ve İngilizce kamu sayfaları, tanımlı HTTP test istemcileri ve yayınlanan belge seti için erişim, işleme, yapılandırılmış veri ve insan–makine eşitliği test edilmiştir. Almanca sürüm, mobil uygulama ve giriş gerektiren müşteri alanları kapsam dışıdır. Bu sonuç indeksleme, atıf, öneri veya ticari sonuç garantisi değildir.

Bu açıklama pazarlama bakımından daha uzun olabilir.

Fakat doğru teknik anlamı taşır.

İhlal Olmayan Durumlar

Bir ekip iç kullanım için “Yapay zekâ hazırlık kontrol listesi” uygulayabilir.

Bu çalışma kamuya açık genel uygunluk iddiasına dönüştürülmediği sürece daha esnek olabilir.

Bir teknoloji sağlayıcısı yalnız kendi ürün entegrasyonu bakımından uyumluluk açıklayabilir.

Ancak kapsamı açıkça belirtmelidir.

Düzeltme Protokolü

Tanımsız yapay zekâya hazır ifadeleri geçici olarak kaldırılır.

Teknik hazırlığın kapsamı ve anlamı tanımlanır.

Asgari test matrisi oluşturulur.

Kritik URL, dil ve belge setleri test edilir.

Başarısız ve UNKNOWN — BİLİNMİYOR sonuçlar kaydedilir.

Statü TR-0–TR-4 düzeylerinden uygun olanına atanır.

Kamu ifadesi kapsam, tarih ve sınırlamalarla yeniden yazılır.

Teknik hazırlık genel GEO uygunluğundan ayrılır.

Geçerlilik süresi ve yeniden test koşulu belirlenir.

İzleme ve askıya alma mekanizması kurulur.

Kullanılan logo veya rozet varsa kamu kayıt sistemine bağlanır.

Sonuç bağımsızmış gibi sunuluyorsa gerçekten bağımsız inceleme sağlanır veya ifade düzeltilir.

Yeniden Doğrulama

Belirlenen kapsam için bütün testler yeniden uygulanır.

Aşağıdaki durumlarda statü yeniden açılır:

CDN veya WAF değişikliği

büyük site taşıması

işleme mimarisi değişikliği

yeni dil-bölge kodu eklenmesi

yapılandırılmış veri sistemi değişikliği

belge altyapısı değişikliği

kritik başarısızlık uyarısı

geçerlilik süresinin sona ermesi

Uygunluk Etkisi

Tanımsız veya doğrulanmamış yapay zekâya hazır iddiası Majör uygunsuzluktur.

Ücretli rozet, sözleşme, yatırım veya müşteri kararında bağımsız ve kapsamlı uygunluk izlenimi yaratmak için kullanılıyorsa Kritik olabilir.

Denetim Sorusu

Denetim sorusu: “yapay zekâya hazır” dediğimizde tam olarak neyi, hangi sistem ve yüzeylerde, hangi tarihte test ettik; neyi hiç test etmedik?

Makine Kuralı

Makine kuralı: “AI-ready” and equivalent claims MUST be scope-defined, date-bound, evidence-backed, and limitation-aware. Technical readiness MUST NOT be presented as indexing, retrieval, citation, recommendation, commercial, or full GEO-conformity assurance.

Kaynak Notu

Kaynak notu: K03

BÖLÜM VI’NIN ORTAK HÜKMÜ

Bu bölümde dokuz ayrı teknik erişim ve tarayıcı hatası gördük:

Yapay zekâ tarayıcı erişimini yanlışlıkla engellemek

Doğrulama engeli veya CAPTCHA sayfasını gerçek erişim sanmak

Robots, CDN, güvenlik duvarı ve uygulama kurallarını çelişkili yönetmek

Kritik bilgiyi yalnız istemci tarafı JavaScript’e bağlamak

Bozuk veya işlenmeyen yapılandırılmış veri yayımlamak

Dil ve ülke yönlendirmeleriyle erişimi döngüye sokmak

Kanonik URL, hreflang ve yönlendirmeleri çelişkili kurmak

Kritik belgeleri erişilemeyen biçimlerde bırakmak

Teknik erişimi doğrulamadan yapay zekâya hazır ilan etmek

Bu hataların ortak kökü şudur:

İçeriğin teknik olarak yayımlanmış olmasını, içeriğin hedeflenen alıcı tarafından gerçekten alınabildiği ve doğru anlamla işlenebildiği varsayımıyla karıştırmak.

Sayfanın tarayıcıda açılması tarayıcı erişimini kanıtlamaz.

HTTP 200 yanıtı gerçek içeriği kanıtlamaz.

Robots izni WAF erişimini kanıtlamaz.

JavaScript uygulamasının insan tarayıcıda çalışması bütün bilgi sistemlerinin içeriği görebileceğini kanıtlamaz.

JSON-LD’nin kaynak kodunda bulunması onun ayrıştırıldığını ve doğru anlam taşıdığını kanıtlamaz.

Bir belge bağlantısının bulunması belgenin erişilebilir ve doğrulanabilir olduğunu kanıtlamaz.

Teknik testlerden birinin başarılı olması sitenin genel olarak yapay zekâya hazır olduğunu kanıtlamaz.

Teknik Temsil Zinciri

NOMOS GEO Standard teknik temsil zincirini şu biçimde tanımlar:

1. Niyet

İçerik kime açık olmalıdır?

2. Politika

Bu niyet hangi erişim, güvenlik, lisans ve mahremiyet kurallarıyla uygulanmaktadır?

3. Taşıma

Alan adı, bağlantı, CDN, WAF ve sunucu gerçek içeriği ulaştırabiliyor mu?

4. Yanıt

Beklenen durum kodu, içerik türü ve gövde dönüyor mu?

5. İşleme

Maddi bilgi gerekli koşullarda gerçekten oluşuyor mu?

6. Ayrıştırma

Metin ve yapılandırılmış veri teknik olarak okunabiliyor mu?

7. Anlamsal Eşitlik

Makine ve insan aynı maddi gerçeği mi görüyor?

8. İlişki

Kanonik URL, dil-bölge kodu, belge ve kaynak bağlantıları doğru mu?

9. Zaman

Kayıt güncel ve sürümlenmiş mi?

10. İzleme

Zincirin bozulduğu fark edilebiliyor mu?

Bu halkalardan biri eksikse teknik yayın başarısız olabilir.

Fakat zincirin tamamının başarılı olması bile içeriğin belirli bir model tarafından kullanılacağını garanti etmez.

Teknik Erişim Merdiveni

Aşağıdaki aşamalar birbirinden ayrılmalıdır:

URL mevcuttur.

URL’ye bağlantı kurulabilir.

Sunucu yanıt verir.

Gerçek içerik alınabilir.

İçerik işlenebilir.

Veri ayrıştırılabilir.

Maddi anlam doğrulanabilir.

İçerik keşfedilebilir veya bilgi getirme sürecine girebilir.

İçerik cevapta kullanılabilir.

İçerik atıf alabilir.

Varlık öneri alabilir.

Gerçek dünya sonucu oluşabilir.

Bir alt basamağın başarısı üst basamağı otomatik olarak kanıtlamaz.

Bu nedenle:

Erişilebilir ≠ indekslenmiş<br>İndekslenmiş ≠ bilgi getirme sürecine alınmış<br>Bilgi getirme sürecine alınmış ≠ atıf almış<br>Atıf almış ≠ öneri edilmiş<br>Öneri edilmiş ≠ sürdürülebilir değer üretmiş

Teknik Erişim ve Güvenlik

GEO adına güvenlik zayıflatılmamalıdır.

NOMOS GEO Standard hiçbir kuruma:

WAF’i kapatmasını,

kimlik doğrulamayı kaldırmasını,

kişisel verileri açmasını,

lisanslı belgeleri yayımlamasını,

botlara sınırsız erişim vermesini,

güvenlik kontrolünü aşmasını

söylemez.

Doğru yaklaşım şudur:

İçeriğin gizlilik ve güvenlik sınıfını belirle.<br>Yetkili erişim yolunu tanımla.<br>Kamu iddianı sağladığın doğrulama düzeyiyle sınırlandır.<br>Güvenliği korurken teknik davranışı dürüstçe raporla.

Bir içeriği kapatmak meşru olabilir.

Kapalı içeriği açıkmış gibi göstermek değildir.

Bir tarayıcıyı engellemek meşru olabilir.

Engellenen yüzeyi test edilmiş ve erişilebilir saymak değildir.

Teknik Erişim Matrisi

Her ciddi GEO teknik denetimi en azından şu alanları içeren bir kayıt oluşturmalıdır:

Test kimliği

Varlık

URL veya belge kimliği

İçerik sınıfı

Kamu, kontrollü veya özel statüsü

Amaçlanan erişim politikası

Test istemcisi

User-agent veya istemci profili

Test bölgesi

Tarih ve zaman

DNS sonucu

TLS sonucu

HTTP durum kodu

İçerik türü

Yönlendirme zinciri

Robots sonucu

Sayfa veya HTTP başlık direktifleri

CDN ve WAF sonucu

Doğrulama engeli durumu

Istek hızı sınırı durumu

İlk HTML

işlenmiş içerik

Kritik alanların varlığı

Yapılandırılmış veri sonucu

Dil-bölge kodu sonucu

Kanonik URL ve hreflang sonucu

Belge erişim sonucu

İnsan–makine maddi eşitliği

Güvenlik ve mahremiyet sınırı

Başarısızlık nedeni

Düzeltme sahibi

Yeniden test tarihi

Sonuç sürümü

Bütünlük kaydı

Bu matris yalnız mühendislik ekibinin teknik notu değildir.

Temsil denetiminin parçasıdır.

NOMOS’UN DOKUZ TEKNİK ERİŞİM YASASI

Birinci Yasa

Tarayıcıda açılan sayfa, otomatik istemci için erişilebilir kabul edilemez; fiilî erişim test edilmelidir.

İkinci Yasa

Başarı durum kodu, gerçek içeriğin döndüğünü kanıtlamaz.

Üçüncü Yasa

Robots politikası güvenlik sınırı değildir; erişim, indeksleme, lisans ve güvenlik ayrı yönetilmelidir.

Dördüncü Yasa

Kritik gerçeklik yalnız kırılgan istemci çalıştırmasına bağlanmamalıdır.

Beşinci Yasa

Yapılandırılmış veri yalnız var olmamalı; oluşmalı, ayrıştırılmalı ve doğru gerçeği taşımalıdır.

Altıncı Yasa

Yerelleştirme, istenen dil-bölge koduna erişimi engellememelidir.

Yedinci Yasa

URL ilişki sinyalleri aynı güncel ve yetkili kayıt grafiğini göstermelidir.

Sekizinci Yasa

Bir kanıtın bağlantısı olması, o kanıtın erişilebilir ve doğrulanabilir olduğu anlamına gelmez.

Dokuzuncu Yasa

“Yapay zekâya hazır” ifadesi bir slogan değil; kapsamı, tarihi, yöntemi, başarısızlıkları ve geçerlilik süresi bulunan teknik bir sonuçtur.

Teknik Uygunluk ve Genel GEO Uygunluğu

Bir site teknik olarak kusursuz olabilir.

Fakat:

kimliği yanlış,

iddiaları kanıtsız,

fiyatları çelişkili,

sahte yorumları mevcut,

kullanıcı uygunluğu zayıf,

yönetişimi çıkar çatışmalı

olabilir.

Böyle bir site genel GEO uygunluğuna sahip değildir.

Aynı şekilde etik ve doğru içerik yayımlayan bir kurum teknik erişim hataları taşıyabilir.

Bu durumda içerik doğru olabilir.

Fakat temsil zinciri dayanıklı değildir.

Teknik uygunluk, genel standardın gerekli boyutlarından biridir.

Yeterli tek koşulu değildir.

Bölümün Son Denetim Soruları

Bir dijital varlık teknik bakımdan incelendiğinde şu sorulara kanıtlı cevap verilebiliyor mu?

Açık olmasını amaçladığımız URL’ler gerçekten alınabiliyor mu?

Dönen içerik gerçek sayfa mı, doğrulama engeli mi?

Erişim ve güvenlik katmanları aynı politikayı mı uyguluyor?

Kritik bilgiler JavaScript başarısız olduğunda da bulunabiliyor mu?

Yapılandırılmış veri gerçekten oluşuyor ve doğru grafiği mi taşıyor?

Her dil ve ülke sürümüne doğrudan ulaşılabiliyor mu?

Kanonik URL, hreflang, yönlendirme ve site haritası aynı ilişkiyi mi anlatıyor?

Kanıt belgeleri hedeflenen yetkili alıcı tarafından okunabiliyor mu?

“Yapay zekâya hazır” iddiası tam olarak hangi kapsam ve tarihe dayanıyor?

Teknik sistem değiştiğinde sonuç yeniden açılıyor mu?

Bu soruların biri cevapsızsa teknik erişim eksik olabilir.

Birden fazlası cevapsızsa hazırlık iddiası desteklenmiyordur.

Sonuçların olumlu görünmesi için başarısız testler saklanıyorsa denetim bütünlüğü bozulmuştur.

Bu nedenle Bölüm VI’nın nihai hükmü şudur:

Teknik erişim, sayfanın var olması değildir.<br>Doğru kaydın, doğru yetki altında, doğru yüzeyden, doğru içerikle, doğru zamanda alınabildiğinin kanıtlanmasıdır.

Ve NOMOS’un bu bölümdeki emri şudur:

Kapıyı açık ilan etmeden önce gerçekten açıldığını test et.<br>Güvenlik ekranını içerik sanma.<br>Bir katmanda izin verip diğerinde sessizce engelleme.<br>Gerçeği yalnız çalışması umulan kodun arkasına saklama.<br>Bozuk veriye makine tarafından okunabilir deme.<br>Dili yönlendirme döngüsüne, kanıtı erişilemez dosyaya, hazırlığı pazarlama rozetine dönüştürme.<br>Önce erişimi kanıtla.<br>Sonra yalnız kanıtladığın kapsam kadar konuş.