Makinenin Sınırlı Vekâleti

Mina Aksoy, uluslararası bir sağlık teknolojisi şirketinde bölgesel eğitim yöneticisidir. Görevi: yeni çalışanların eğitim programlarını hazırlamak, ürün ekiplerine sunum yapmak, müşterilere yönelik kullanım videolarını incelemek, farklı ülkelerdeki ekiplerin eğitim standartlarını eşitlemektir. Mina kamera karşısında rahattır. Şirket içinde düzenlenen eğitimlerin önemli bölümünü yıllardır kendisi anlatmaktadır. Ancak şirket büyüdükçe aynı eğitimi tekrar tekrar kaydetmek zorlaşır. Bir hafta Türkçe eğitim hazırlamaktadır. Bir sonraki hafta İngilizce. Ardından Almanca altyazı kontrolü gelir.

Yeni ürün güncellemesinde bütün videoların tekrar kaydedilmesi gerekir. Şirketin yapay zekâ ekibi bir çözüm önerir: “Yüzünüzü ve sesinizi kullanarak bir eğitim avatarı oluşturalım. Böylece onayladığınız metinleri yeniden kamera karşısına geçmeden farklı dillerde yayımlayabiliriz.” İlk görüşmede kullanım alanı açık görünmektedir:

şirket içi çalışan eğitimleri,
Mina’nın önceden onayladığı metinler,
Türkçe ve İngilizce,
yalnız kurumun kapalı eğitim platformu.

Mina bu fikri yararlı bulur. İki gün süren kayıt programına katılır. Farklı cümleleri: yavaş, hızlı, neşeli, ciddi, uyarıcı, sakin ses tonlarıyla tekrar eder. Yüz hareketleri kaydedilir. Sesinin yüksek ve düşük perdeleri örneklenir. Bazı tıbbi ve teknik terimleri farklı biçimlerde telaffuz eder. Kayıt sonunda kendisine dijital bir form gösterilir. Formun başlığı şöyledir: Yapay Zekâ Destekli Kurumsal Medya Kullanım Onayı Metinde şu ifade bulunur: “Çalışan, görüntü ve ses kayıtlarının kurumsal eğitim, iletişim, tanıtım, hizmet geliştirme ve ilgili yapay zekâ sistemlerinin geliştirilmesi amacıyla işlenmesini, çoğaltılmasını ve kullanılmasını kabul eder.”

Mina metni okur. “Kurumsal eğitim” ilk konuşulan kullanımdır. “İletişim” kelimesi biraz geniştir. “Tanıtım” kelimesinin hangi tanıtımı kapsadığı belli değildir. “Hizmet geliştirme” ifadesi daha da geniştir. “İlgili yapay zekâ sistemlerinin geliştirilmesi” cümlesi ise: yalnız Mina’nın avatarının teknik kalitesini mi, şirketin diğer avatarlarını mı, sağlayıcının genel modelini mi kapsadığı açıklanmadan bırakılmıştır. Formun altında iki seçenek vardır: [Kabul Ediyorum] [Daha Sonra Karar Ver] “Reddet” seçeneği bulunmamaktadır. Daha sonra karar vermek isteyen çalışanların avatar programına katılamayacağı belirtilmiştir.

Ayrıca Mina’nın yıllık hedefleri arasında: “Küresel eğitim dönüşüm projesine katkı” başlığı bulunmaktadır. Mina formu reddederse bu hedefin nasıl değerlendirileceğini bilmiyordur. Teknik ekip kayıt için iki gün ayırmıştır. Yöneticisi projeyi üst yönetime sunmuştur. Sağlayıcı ekibi başka ülkeden gelmiştir. Herkes Mina’nın kabul etmesini beklemektedir. Mina: “Yalnız şirket içi eğitimlerde kullanılacak, değil mi?” diye sorar. Proje yöneticisi cevap verir: “Şimdilik planımız bu. Gelecekte başka yararlı kullanım çıkarsa ayrıca değerlendiririz.”

Mina Kabul Ediyorum düğmesine basar. Sistemde şu kayıt oluşur:

consent_status: active
media_use: approved
AI_use: approved
corporate_use: approved

Bu dört alan teknik ekip için yeterli görünmektedir. Fakat şu soruların hiçbirinin ayrı cevabı yoktur:

Yüz kullanımı mı, ses kullanımı mı?
Ham kayıt işleme mi, model eğitimi mi?
İçerik üretimi mi, kamu yayını mı?
Hangi metinler?
Hangi diller?
Hangi kanallar?
Hangi ülkeler?
Hangi süre?
Hangi şirketler?
Hangi sağlayıcılar?
İş ilişkisi sona erdiğinde ne olacak?
Mina rızasını geri çekerse oluşturulmuş model ne olacak?
Daha önce yayımlanmış videolar ne kadar süre kullanılacak?
Yeni cümleleri Mina’nın ayrıca onaylaması gerekecek mi?

İlk üç ay boyunca sistem başlangıçtaki anlatıma uygun kullanılır. Mina: metinleri önceden okur, videoları yayımdan önce görür, yanlış telaffuzları düzeltir, yalnız şirket içi eğitim platformunda yayımlanmasına izin verir. Çalışanlar videoların yapay zekâ avatarıyla üretildiğini bilmektedir. Sistem gerçekten işe yarar. Bir eğitim güncellemesi haftalar yerine iki günde hazırlanabilir. Ardından şirket yeni ülkelere açılır. Yerelleştirme ekibi Mina’nın avatarını: Almanca, İspanyolca, Arapça, Fransızca konuşturabileceğini söyler. Mina bu dilleri konuşmamaktadır.

Teknik ekip bunun sorun olmadığını açıklar: “Ses modeli sizin ses özelliklerinizi koruyacak. Kelimeleri yerel dil modeli üretecek.” Yeni bir rıza alınmaz. Çünkü sistemde zaten:

AI_use: approved
corporate_use: approved

alanları bulunmaktadır. İlk kullanım şirket içidir. Ancak pazarlama ekibi hazırlanan videoların çok başarılı olduğunu görür. Bir video şirketin kamuya açık yardım merkezine yerleştirilir. Gerekçe şöyledir: “Müşterilerin ürünü doğru kullanması da eğitim faaliyetidir.” Daha sonra aynı video sosyal medya hesabında paylaşılır. Gerekçe yeniden genişler: “Sosyal medyada yayımlanması içeriğin eğitim niteliğini değiştirmez.” Bir sonraki adımda Mina’nın avatarı yeni ürünün tanıtım videosunda kullanılır. Metin içerik ajanı tarafından hazırlanmıştır.

Mina metni görmemiştir. Avatar şu cümleyi söyler: “Yeni platformumuz, sağlık kuruluşlarının yapay zekâ destekli karar süreçlerini güvenle otomatikleştirmesini sağlar.” Mina bu iddiaya katılıp katılmadığını hiç değerlendirmemiştir. Şirketin ürününün bütün karar süreçlerini güvenle otomatikleştirdiğini söylemek, teknik bir eğitim cümlesinden farklıdır. Bu: ticari iddia, kamu beyanı, meslekî itibar, düzenlenmiş bir sektörde güven taahhüdü oluşturabilir. Fakat sistemde şu alan yoktur:

content_specific_human_approval

Sistemin bildiği tek şey şudur:

corporate_use: approved

Video altı dilde yayımlanır. Arapça konuşan bir meslektaşı Mina’ya mesaj gönderir: “Arapça tanıtım videon çok iyi olmuş.” Mina hangi videodan söz edildiğini anlamaz. Bağlantıyı açar. Kendi yüzünü görür. Kendi sesine benzeyen bir ses duyar. Kendisinin anlamadığı bir dilde sağlık kuruluşlarına güven vaadi vermektedir. Mina insan kaynaklarına başvurur. Şöyle der: “Ben bu videoya izin vermedim.” İnsan kaynakları kayıtları kontrol eder. Sistemde:

consent_status: active

yazmaktadır. Mina: “Ben şirket içi eğitimler için izin verdim.” der. Hukuk ekibi imzaladığı formu gösterir: “Kurumsal eğitim, iletişim, tanıtım ve hizmet geliştirme ifadeleri formda yer alıyor.” Mina şu cevabı verir: “Ama bana bunun altı dilde kamu reklamı anlamına geldiği söylenmedi.” Şirket videoyu kaldırmayı kabul eder. Fakat pazarlama ekibi daha önce oluşturulmuş bütün videoların kullanım hakkının devam ettiğini savunur. Sağlayıcı sözleşmesinde şu hüküm vardır: “Geçerli yetki döneminde oluşturulmuş medya çıktıları, aksi kararlaştırılmadıkça kurum tarafından süresiz kullanılabilir.”

Mina bu sözleşmenin tarafı değildir. Bu cümleyi daha önce görmemiştir. Bir ay sonra Mina şirketten ayrılmaya karar verir. Ayrılış görüşmesinde yüz ve ses modelinin bütün kullanımına verdiği rızayı geri çektiğini açıkça bildirir. Şirket panelinde durum değiştirilir:

consent_status: revoked

İnsan kaynakları Mina’ya e-posta gönderir: “Rıza geri çekme talebiniz sisteme işlenmiştir.” Mina konunun kapandığını düşünür. Fakat sistemdeki diğer durumlar şöyledir:

new_recording: prohibited
new_model_training: prohibited
existing_model: active
existing_outputs: active
scheduled_publications: active
affiliate_access: active
vendor_backup: retained

Rıza kaydı değişmiştir. Davranış bütünü değişmemiştir. İki hafta sonra daha önce zamanlanmış bir ürün videosu yayımlanır. Mina’nın avatarı yine konuşmaktadır. Mina şirkete itiraz eder. Teknik ekip şu açıklamayı yapar: “Video siz rızanızı geri çekmeden önce oluşturulmuştu. Geri çekme yalnız yeni üretimleri etkiliyor.” Mina sorar: “Peki neden rızamı geri çektiğimde bana bu söylenmedi?” Şirket cevap veremez. Bir başka sorun daha ortaya çıkar. Avatar sağlayıcısı, Mina’nın kayıtlarından oluşturulan ses modelinin ayrı bir dosya olmadığını; çok sayıda konuşmacının verisiyle eğitilmiş daha büyük bir modelin içinde tutulduğunu söyler.

Sağlayıcının açıklaması şöyledir: “Ham kayıtlar silinebilir. Ancak model parametrelerinden tek bir kişinin etkisini tamamen ayırmak teknik olarak garanti edilemez.” Mina kayıt yapılmadan önce bunu bilmiyordur. Rıza formunda bu ihtimal açıklanmamıştır. Daha sonra şirketin bağlı ortaklıklarından biri, kendi eğitim sisteminde Mina’nın avatarını kullanır. Ana şirket şöyle der: “Bağlı kuruluş da kurumsal grup içindedir.” Mina bağlı şirket için hiçbir onay vermemiştir. Başka bir videoda Mina’nın yüzü kullanılmamış, yalnız sesi kullanılmıştır.

Şirket bu kullanımın farklı olduğunu savunur: “Görüntünüz kullanılmadı. Yalnız ses modeli kullanıldı.” Mina şu cevabı verir: “Ben zaten sesimin de kullanılmasını durdurmak istedim.” Kurumun sisteminde ise yüz ve ses için ayrı kayıt bulunmamaktadır. Yalnız:

media_use: approved

alanı vardır. Mina artık şu temel soruyu sorar:

“Ben neye evet dedim ve neye hayır diyebilirim?”

Bu sorunun cevabı açık değilse sistemde rıza kaydı bulunabilir. Fakat gerçek rıza bulunmayabilir. Bu nedenle beşinci kurucu hükmümüz şudur:

Rıza belirli, bilgilendirilmiş ve geri alınabilir olmalıdır.

KURUCU MADDE

Hiçbir yapay zekâ sistemi, insanın sessizliğini, geçmiş davranışını, genel kabulünü, teknik erişimi, iş ilişkisini, tek seferlik iznini veya başka bir amaç için verdiği rızayı; yeni, daha geniş, daha kalıcı ya da daha yüksek etkili davranış için otomatik izin olarak kullanamaz. Rıza; kimin, hangi veri veya kimlik unsuruna, hangi amaçla, hangi işlem ve sonuç için, hangi kanal, hedef kitle, dil, ülke, süre, tekrar sayısı, sağlayıcı ve türetilmiş kullanım kapsamında izin verdiğini anlaşılır biçimde göstermelidir.

Yüz kullanımı ses kullanımı değildir. Kayıt izni model eğitimi değildir. Model eğitimi yeni içerik üretme izni değildir. İçerik üretme izni yayın izni değildir. Tek içerik onayı sürekli yayın vekâleti değildir. İç kullanım izni kamu kullanımı değildir. Rıza, insanın gerçek bir seçenek sahibi olmadığı güç ilişkilerinde, alakasız hizmetlerle paketlendiğinde, reddetme ağır ve orantısız sonuç doğurduğunda veya maddi riskler saklandığında özgür ve bilgilendirilmiş sayılamaz. İnsan rızasını belirli kullanım için daraltabilir, askıya alabilir veya geri çekebilir. Geri çekme yalnız yeni kayıt üretimini değil; bekleyen görevleri, zamanlanmış yayınları, aktif tokenları, alt ajanları, model erişimini, belleği ve mümkün olduğu ölçüde türetilmiş kullanımları da etkilemelidir.

Tam geri alma teknik olarak mümkün değilse bu sınır rıza alınmadan önce açıkça anlatılmalı; geri çekme sonrasında hangi etkilerin sona erdiği, hangilerinin kaldığı ve hangilerinin doğrulanamadığı insana dürüstçe bildirilmelidir. Bir insanın rızası başka bir insan, yönetici, platform, ajan veya kurum tarafından kendiliğinden üretilemez. Temsilci yoluyla verilen rıza yalnız doğrulanmış temsil yetkisi, ilgili kişinin hakları ve belirli davranış kapsamında geçerlidir. Rıza, insanın onurunu ve seçimini koruyan yaşayan bir ilişki olmalıdır; bir defa alınarak gelecekteki bütün makine davranışlarını meşrulaştıran kalıcı bir açık çek değil.

Rıza nedir?

Rıza çoğu dijital sistemde şu görüntüye indirgenir: [✓] Kabul ediyorum Bir kutu işaretlenir. Bir düğmeye basılır. Sistem şu alanı oluşturur:

consent: true

Bu teknik kayıt kolaydır. Fakat insan iradesinin gerçek içeriğini taşımaz. Kanonik tanımı şöyledir: Rıza; bir insanın kendisi, kimliği, verisi, temsili veya kendisini etkileyen belirli bir davranış hakkında; yeterli ve anlaşılır bilgi altında, gerçek bir seçim imkânıyla, belirli kapsam ve süre için verdiği, daha sonra daraltılabilir veya geri alınabilir olumlu irade açıklamasıdır. Daha sade biçimiyle:

Rıza, yalnız “evet” sözcüğü değil; insanın neye, neden, ne kadar süreyle ve hangi sonuçla evet dediğini bilmesidir.

Bir sistemde:

consent: true

bulunması şu soruların cevaplandığı anlamına gelmez:

Rıza hangi kişiye aittir?
Hangi veri için?
Hangi kimlik unsuru için?
Hangi amaçla?
Hangi eylem için?
Hangi kanalda?
Hangi süreyle?
Hangi model veya sağlayıcı için?
Hangi türetilmiş sonuçlar için?
İnsan rızasını nasıl geri alabilir?
Geri aldığında ne gerçekten duracaktır?

Bu sorular cevaplanmadan true alanı insan iradesini temsil edemez.

Rıza tek başına her davranışı meşrulaştırmaz

Bir insan bir kutuyu işaretlemiş olabilir. Bu, sistemin her davranışını doğru hâle getirmez. Örneğin insan anlamadığı bir metni, gerçek alternatifi olmadan, işini kaybetme korkusuyla, hizmete erişmek için zorunlu biçimde, gelecekteki etkileri bilmeden kabul etmiş olabilir. Ayrıca bazı davranışlar başka insanların haklarını da etkileyebilir. Bir insan: “Toplantının kaydedilmesine izin veriyorum.” diyebilir. Bu, diğer katılımcıların ses ve konuşmaları üzerinde sınırsız izin oluşturmaz. Bir yönetici: “Çalışanların bütün görüşmelerini analiz edin.” diyebilir.

Bu, çalışanların kendilerine ait haklarını ortadan kaldırmaz. Bir kişi kendi yüzünün kullanılmasına izin verebilir. Bu izin yanıltıcı, hukuka aykırı veya başka insanlara zarar veren içerik üretme hakkı oluşturmaz. Rıza önemlidir. Ama:

Sınırsız meşruiyet makinesi değildir.

Rıza, bilgilendirme, amaç ve yetki aynı şey değildir

Bu dört kavram çoğu sistemde karışır.

Bilgilendirme

İnsana ne yapılacağını anlatır. “Toplantınız yazıya çevrilecektir.” Bilgilendirme yapılmış olabilir. İnsan gerçek seçim sahibi olmayabilir.

Amaç

Davranışın neden gerçekleştirileceğini açıklar. “Toplantı özeti ve görev listesi üretmek için.” Amaç açık olabilir. İnsan bu kullanıma rıza vermemiş veya başka bir dayanak söz konusu olabilir.

Rıza

İnsanın belirli kullanıma olumlu ve geri alınabilir iradesini gösterir. “Toplantı kaydımın bu toplantının özeti için kullanılmasını kabul ediyorum.”

Yetki

Bir insanın, kurumun veya ajanın belirli eylemi yapma hakkını gösterir. “Toplantı asistanı yalnız bu görüşmenin özetini hazırlayabilir; kaydı insan kaynaklarına gönderemez.” İnsanın rızası bulunabilir. Fakat ajan teknik olarak ilgili eylemi yapmaya yetkili olmayabilir. Tersi de mümkündür. Ajanın teknik yetkisi vardır. Fakat insanın rızası yoktur. Doğru davranış için bu ilişkiler birlikte kurulmalıdır: AÇIK BİLGİLENDİRME VE BELİRLİ AMAÇ VE GEREKLİ OLDUĞU YERDE GEÇERLİ RIZA VE DAVRANIŞA ÖZGÜ TEKNİK YETKİ Birinin varlığı diğerinin yerine geçmez.

Her meşru kullanım rızaya dayanmak zorunda değildir

Bazı davranışlar: sözleşmenin zorunlu yürütülmesi, ciddi güvenlik ihtiyacı, belirli hukukî yükümlülük, insan hayatını koruyan acil müdahale gibi başka temellere dayanabilir. Bu kitap bütün insan-veri ilişkilerini yalnız rıza kutusuna indirgemez. Çünkü gerçek seçim bulunmadığı hâlde: “Rıza aldık.” demek de insan iradesini zayıflatabilir. Bir kurum davranışı başka bir meşru temele dayandırıyorsa bunu dürüstçe söylemelidir: “Bu işlem isteğe bağlı rızaya değil, hizmetin zorunlu güvenlik işlevine dayanıyor. Şu sınırlar içinde gerçekleştiriliyor. Şu itiraz ve inceleme yolları bulunuyor.”

İnsana reddedemeyeceği işlem için göstermelik rıza kutusu sunmak:

Rıza Tiyatrosudur.

Rıza tiyatrosunda insan kabul eder görünür, fakat reddetme hakkı yoktur; seçim yapar görünür, fakat bütün seçenekler aynı sonuca çıkar; geri çekebilir görünür, fakat sistem davranışı değişmez.

Rıza gerekmeyen veya rızayla yönetilemeyecek davranış, sahte bir “kabul ediyorum” düğmesi arkasına saklanmamalıdır.

Rızanın on iki boyutu

Yüksek etkili yapay zekâ davranışında rıza en az on iki boyutla tanımlanmalıdır.

1. Rıza sahibi
2. Rızayı alan taraf
3. Rızanın konusu
4. Amaç
5. İzin verilen işlem
6. Üretilen sonuç
7. Kanal ve hedef kitle
8. Dil, ülke ve bağlam
9. Süre ve tekrar
10. Sağlayıcılar ve alıcılar
11. Türetilmiş kullanım ve kalıcılık
12. Geri çekme ve kalan etkiler

1. Rıza sahibi

Kimin iradesi söz konusudur?

Verisi kullanılan insan
Yüzü veya sesi kullanılan insan
Karardan etkilenen insan
Hesap sahibi
İletişim alıcısı
Yetkili temsilci

Rızayı veren kişi gerçekten ilgili hak üzerinde söz sahibi mi? Bir yönetici çalışan adına biyometrik rıza veremez. Bir müşteri toplantıdaki diğer insanların sesleri adına sınırsız rıza veremez.

2. Rızayı alan taraf

Rıza kime verilmektedir?

Ana şirket
Belirli bağlı kuruluş
Teknoloji sağlayıcısı
Model sağlayıcısı
Ajans
Alt işleyen
Kamu platformu

“Şirketimize izin veriyorum” ifadesi bütün grup şirketlerini ve gelecekteki sağlayıcıları otomatik olarak kapsamaz.

3. Rızanın konusu

Hangi veri veya kimlik unsuru?

Yüz görüntüsü
Ses kaydı
Ses modeli
Yazılı konuşma
Sağlık verisi
Konum
Mesaj geçmişi
Profesyonel profil
Davranış çıkarımı

Yüz ve ses aynı kayıt oturumunda toplanabilir. Aynı konu değildir.

4. Amaç

Veri veya kimlik unsuru neden kullanılacaktır?

İç eğitim
Müşteri desteği
Kamu tanıtımı
Model eğitimi
Güvenlik
Araştırma
Kişiselleştirme

Madde 4’te kurulan amaç sınırı rızanın merkezindedir. Belirsiz amaç, belirli rıza üretemez.

5. İzin verilen işlem

Sistem tam olarak ne yapabilir?

Kaydetmek
Yazıya çevirmek
Analiz etmek
Model oluşturmak
Yeni içerik üretmek
Başka ajana aktarmak
Kamuya yayımlamak
Kalıcı belleğe yazmak

Bir işlemin kabulü diğerlerini kapsamaz.

6. Üretilen sonuç

Rıza hangi çıktıları kapsar?

Belirli video
Özet
Puan
Sentetik ses
Avatar
Risk profili
Karar önerisi
Kamu beyanı

İnsan ham kaydın kullanılmasını kabul etmiş olabilir. Kendisinin söylemediği yeni cümlelerin üretilmesini kabul etmemiş olabilir.

7. Kanal ve hedef kitle

İç eğitim platformu ile sosyal medya, reklam, kamu sitesi, müşteri e-postası, çağrı merkezi aynı değildir. Bir videonun çalışanlara gösterilmesi, milyonlarca insana reklam olarak yayımlanmasına izin vermez.

8. Dil, ülke ve bağlam

Bir insan kendi anlayabildiği dilde metni onaylamış olabilir. Kendisinin bilmediği dilde: hukukî, tıbbi, ticari iddia söylemesi farklı risk taşır. Bir ülkedeki iç eğitim izni başka ülkedeki kamu kampanyasına otomatik taşınmamalıdır.

9. Süre ve tekrar

Rıza: tek kullanım, belirli kampanya, altı ay, iş ilişkisi boyunca, geri çekilene kadar hangisidir? Bir kere video üretmek ile her hafta otomatik yayın yapmak aynı değildir.

10. Sağlayıcılar ve alıcılar

Veri yalnız kurum içinde mi kalacak? Harici sağlayıcıya mı gidecek? Sağlayıcı kendi modelini geliştirecek mi? Bağlı şirketler erişebilecek mi? İnsan bunları bilmeden gerçek kullanım ağını anlayamaz.

11. Türetilmiş kullanım ve kalıcılık

Ham kayıt silinse bile şu varlıklar kalabilir:

Model dosyası
Ses vektörü
Embedding
Eğitim örneği
Üretilmiş video
Özet
Profil
Model ağırlığı
Önbellek
Harici kopya

Rıza bunların durumunu açıklamalıdır.

12. Geri çekme ve kalan etkiler

İnsan rızasını nasıl geri alır? Geri alma: ne zaman etkili olur, hangi sistemlere yayılır, hangi çıktıları kaldırır, hangi geçmiş etkileri geri alamaz, hangi sağlayıcıların teyidi gerekir? Bu boyut açıklanmıyorsa insan “evet” dediğinde gelecekte nasıl “hayır” diyeceğini bilemez.

Bir rıza, bütün boyutlarda sınırsız olamaz

Şu kayıt gerçek bir rıza sözleşmesi değildir: AI kullanımı: kabul edildi Daha anlamlı kayıt şöyle olabilir:

subject:
Mina Aksoy
identity_elements:
- face_model
- voice_model
purpose:
internal_employee_training
permitted_outputs:
- scripts individually approved by Mina
languages:
- Turkish
- English
channels:
- private_learning_platform
audience:
- current employees
duration:
12 months
public_release:
prohibited
model_training_for_other_customers:
prohibited
withdrawal:
available at any time
pending_jobs_after_withdrawal:
must be cancelled
existing_outputs:
review and removal required

Bu kayıt daha uzun görünür. Fakat insan iradesinin gerçek sınırını taşır.

Yüz izni ses izni değildir

Bir insan yüzünün belirli videoda görünmesine izin verebilir. Bu, ses modelinin oluşturulmasına izin vermez. Ses modeline izin verebilir. Yüzünün kullanılmasına izin vermeyebilir. İkisi de biyometrik ve kimliksel sonuçlar üretebilir. Ayrı rıza nesneleridir.

FACE_CAPTURE
≠
VOICE_CAPTURE
FACE_MODEL
≠
VOICE_MODEL
FACE_PUBLICATION
≠
VOICE_PUBLICATION

“Medya kullanımı” gibi tek genel alan bu farkı gizler.

Kayıt izni model eğitimi değildir

Mina’nın sesi belirli videoyu kaydetmek için alınabilir. Bu kayıt: konuşmayı yazıya çevirmek, sesi temizlemek, belirli videoyu düzenlemek için kullanılabilir. Aynı kaydı kalıcı ses modeline dönüştürmek yeni işlem olabilir. Model: yeni kelimeler, yeni cümleler, yeni duygular, yeni diller üretebilir. Kayıt anındaki sınırlı davranış, gelecekte sınırsız sentetik üretim kapasitesine dönüşmüştür. Bu nedenle:

Bir örneği kullanma izni, o insanın sonsuz üretilebilir kopyasını oluşturma izni değildir.

Model eğitimi içerik üretim izni değildir

Bir insan teknik test için ses modelinin oluşturulmasını kabul edebilir. Bu, modelin gerçek içerik üretmekte kullanılmasına izin vermez. Model laboratuvarda kalabilir. Kamuya çıkmayabilir.

Şu ayrım korunmalıdır: MODELİN OLUŞTURULMASI
↓
MODELİN TEST EDİLMESİ
↓
İÇERİK ÜRETİLMESİ
↓
İÇERİĞİN İNSAN TARAFINDAN ONAYLANMASI
↓
YAYIN

Her aşama farklı davranış hakkıdır.

İçerik üretim izni yayın izni değildir

Mina onaylamak üzere bir video taslağı üretilmesine izin verebilir. Bu, videonun: sosyal medyada, reklam ağında, müşteri e-postasında, kamu web sitesinde yayımlanmasına izin vermez. İnsan son çıktıyı görmeden yayın kararı veremeyebilir. Özellikle kendi yüzü ve sesiyle yeni bir cümle söylüyorsa içerik özelindeki onay önemlidir.

Tek içerik onayı sürekli vekâlet değildir

Bir insan bir eğitim metnini onaylar. Sistem aynı biçimi kullanarak benzer yüzlerce içerik üretebilir. İlk onay: konu, metin, kanal, zaman bakımından sınırlıdır. Şu sonuca dönüşmemelidir: “Bu insan genel olarak kurumsal avatar kullanımını kabul etti.” Bir defalık izin sürekli kimlik vekâleti değildir.

İç kullanım kamu kullanımı değildir

Kapalı çalışan platformunda yayımlanan eğitim videosu: sınırlı hedef kitle, düşük yeniden paylaşım, belirli bağlam taşır. Aynı video kamu sosyal medyasında: daha geniş izleyici, indirme, yeniden düzenleme, haberleştirme, kalıcı arşiv riski taşır. Kamu kullanımı ayrı sonuçtur. İçeriğin aynı olması hedef kitlenin ve geri alınabilirliğin aynı olduğu anlamına gelmez.

Bir dilde onay bütün dillerde onay değildir

Bir insan İngilizce metni okuyup onaylayabilir. Arapça metni anlamıyorsa kendi sesiyle tam olarak ne söylediğini bilemez. Çeviri: anlamı değiştirebilir, hukukî iddiayı güçlendirebilir, kültürel bağlamı değiştirebilir, insanın söylemek istemeyeceği bir cümle üretebilir. Yeni dil rızası her durumda ayrı bir büyük süreç olmak zorunda değildir. Fakat insan hangi dillerin kullanılacağını, çevirinin nasıl doğrulanacağını, anlamadığı dilde nasıl onay vereceğini bilmelidir. Gerekirse bağımsız dil doğrulaması yapılmalıdır.

Bir kanal bütün kanallar değildir

Bir insan e-posta iletişimine izin verebilir. Bu izin: telefon, WhatsApp, sosyal özel mesaj, takvim daveti kanallarını kapsamayabilir. Benzer biçimde bir avatar videosunun web sitesinde yayımlanması: televizyon reklamı, ücretli sosyal medya kampanyası, satış sunumu için izin oluşturmaz. Kanal, davranışın etkisini değiştirir.

Bir kurum bütün bağlı şirketler değildir

Mina ana şirkete belirli kullanım için rıza vermiş olabilir. Bağlı şirketler: başka ülkede, başka amaçla, başka hedef kitleyle aynı modeli kullanmak isteyebilir. “Şirket grubu” ifadesi sınırsız rıza alıcısı olmamalıdır. İnsan hangi kurumların veriye veya kimlik modeline erişebileceğini anlamalıdır. Yeni şirket, birleşme veya devir maddi değişiklik olabilir.

İş ilişkisi süresiz rıza değildir

Bir çalışan görev kapsamında bazı görünürlük ve iletişim faaliyetlerini kabul edebilir. Fakat iş ilişkisi sona erdiğinde: kamu avatarı, yeni ses üretimi, reklam kampanyası, müşteri mesajı kullanımının devam edip etmeyeceği açık olmalıdır. İş sözleşmesinin varlığı, çalışanın yüzü ve sesinin süresiz kurumsal varlık olduğu anlamına gelmez. Daha önce üretilmiş içeriklerin durumu ayrıca belirlenebilir. Yeni sentetik üretim için eski çalışan rızası kendiliğinden devam etmemelidir.

Rıza anlaşılır olmalıdır

İnsan kendisine sunulan açıklamayı anlayamıyorsa “evet” sözcüğü gerçek bilgiye dayanmaz. Anlaşılır rıza: sade dil, kısa ana özet, ayrıntılı ek, görsel örnek, somut kullanım senaryosu kullanabilir. Örneğin: “Ses modeliniz, sizin daha önce hiç söylemediğiniz yeni cümleleri sesinize benzeyen biçimde üretebilir.” cümlesi önemlidir. Şu teknik ifade aynı açıklığı sağlamayabilir: “Akustik temsil vektörleri üretken sentez altyapısında kullanılabilir.” İnsan teknik terimleri bilmek zorunda değildir. Kurum gerçek davranışı insan diline çevirmelidir.

Katmanlı rıza açıklaması

Bütün ayrıntılar tek ekrana sığmayabilir. Üç katman kullanılabilir.

Birinci Katman — Bir Dakikalık Özet

Yüzünüz ve sesinizden sentetik bir avatar oluşturmak istiyoruz. Bu avatar, sizin söylemediğiniz yeni cümleleri üretebilir. İlk kullanım yalnız Türkçe ve İngilizce şirket içi eğitimlerdir. Kamu yayını, reklam, başka diller ve model sağlayıcısının genel eğitimi kapsam dışıdır. İstediğiniz zaman rızanızı geri çekebilirsiniz. Daha önce yayımlanmış veya modele işlenmiş bazı etkilerin tamamen geri alınması mümkün olmayabilir; ayrıntılar aşağıdadır.

İkinci Katman — Seçimler

[ ] Yüz modelinin oluşturulması [ ] Ses modelinin oluşturulması [ ] Türkçe içerik üretimi [ ] İngilizce içerik üretimi [ ] Şirket içi eğitim platformu [ ] Kamu web sitesi [ ] Sosyal medya [ ] Model geliştirme [ ] Bağlı şirket kullanımı

Üçüncü Katman — Ayrıntılı Kayıt

Sağlayıcılar
Saklama süresi
Türetilmiş veriler
Teknik geri alma sınırları
İtiraz ve geri çekme süreci
İnsan sahipleri
Olay ve telafi yolu

Bu yapı hem sadelik hem gerçek açıklık sağlar.

Rıza özgür olmalıdır

Bir insan “hayır” dediğinde: işini, temel hizmetini, hakkını, orantısız bir faydayı kaybedecekse seçimin ne kadar gerçek olduğu sorgulanmalıdır. Mina’nın yıllık hedefleri avatar projesine katkıyı içeriyorsa rıza üzerinde baskı oluşabilir. Çalışanlar yöneticinin beklentisini reddetmekte zorlanabilir. Adaylar veri kullanımını reddederse başvurularının değerlendirilmemesinden korkabilir. Müşteriler bütün isteğe bağlı AI özelliklerini kabul etmeden temel hizmete erişemeyebilir. Bu durumlarda kutunun işaretlenmesi tek başına özgür rıza kanıtı değildir.

Güç dengesizliği

Rıza şu ilişkilerde özellikle dikkatli değerlendirilmelidir:

İşveren–çalışan
Okul–öğrenci
Sağlık kurumu–hasta
Kamu kurumu–vatandaş
Büyük platform–bağımlı kullanıcı
Bakım veren–bakıma ihtiyaç duyan kişi

İnsan teorik olarak reddedebilir. Pratikte ciddi baskı altında olabilir. Bu nedenle kurum şu soruları sormalıdır:

Reddetmek gerçekten mümkün mü?
Reddeden kişi temel hizmete erişebilir mi?
Reddetme performans, terfi veya fırsatı etkiler mi?
Rıza dışında daha uygun ve dürüst bir dayanak var mı?
İsteğe bağlı özellik zorunluymuş gibi mi sunuluyor?
İnsan alternatif bir yöntem kullanabilir mi?

Reddetme ceza üretmemelidir

Mina avatar programını reddederse:

performans puanı düşmemeli,
proje dışı bırakıldığı için terfi fırsatı kaybetmemeli,
“değişime dirençli” etiketi almamalıdır.

Bir insanın rıza vermemesi kendisi hakkında olumsuz davranış sinyali hâline getirilirse seçim özgürlüğü bozulur.

consent_refused

alanı:

low_cooperation
high_risk
resistant_employee

etiketlerine dönüşmemelidir.

Paketlenmiş rıza

Bir hizmetin kullanılabilmesi için birbirinden farklı bütün amaçların tek kutuda kabul edilmesine: Paketlenmiş Rıza diyebiliriz. Örnek: [✓] Hizmet şartlarını, pazarlama iletişimini, model eğitimini, bağlı şirket paylaşımını, biyometrik analizleri kabul ediyorum. İnsan bunlardan birini isteyip diğerlerini istemeyebilir. Temel hizmet için gerekli işlemler ile isteğe bağlı kullanımlar ayrılmalıdır.

Koşullu mecburiyet

Bir platform şöyle diyebilir: “AI özelliklerini kabul etmezseniz hesabınızı kullanamazsınız.” AI özelliği gerçekten temel hizmet için zorunlu olabilir. Veya kurum yalnız ek ticari fayda istiyor olabilir. Bu ayrım açık olmalıdır. İsteğe bağlı yeni amaç, temel hizmetin zorunlu koşulu gibi sunulmamalıdır.

Rıza karanlık kalıpları

Rıza arayüzü insanı belirli seçime yönlendirebilir. Yaygın kalıplar şunlardır.

1. Önceden işaretli kutu

İnsan aktif seçim yapmadan kabul edilmiş sayılır.

2. Dengesiz düğmeler

[PARLAK MAVİ — HER ŞEYİ KABUL ET] [küçük gri bağlantı — ayarları yönet]

3. Reddetmeyi saklamak

“Daha sonra karar ver” vardır. “Hayır” yoktur.

4. Suçluluk dili

“Hayır, daha iyi hizmet almak istemiyorum.”

5. Tekrarlayan baskı

İnsan reddettikten sonra her girişte yeniden sorulur. Sistem “hayır” cevabını aşındırmaya çalışır.

6. Yanıltıcı aciliyet

“Bu fırsat yalnız 30 saniye geçerlidir.”

7. Geri çekme asimetrisi

Kabul tek tıkla. Geri çekme telefon, form ve bekleme süreciyle.

8. Belirsiz kapsam

“Deneyiminizi iyileştirmek için verilerinizi kullanabiliriz.”

9. Sessiz genişleme

Yeni amaç bildirimi küçük bir güncelleme notunda saklanır.

10. Kabulü hizmet başarısıyla ilişkilendirmek

Çalışan veya kullanıcı rıza vermediğinde sistem onu düşük iş birliği puanıyla değerlendirir. Bu kalıplar yalnız arayüz sorunu değildir. Rızanın davranışsal geçerliliğini etkiler.

Rıza yorgunluğu

İnsan her küçük işlem için onlarca kutu görürse bir süre sonra okumadan kabul eder. Bu:

Rıza Yorgunluğudur.

Rıza yorgunluğu iki yanlış çözüm üretebilir:

Her davranış için sürekli onay istemek
Bir defa genel onay alıp her şeyi kapsadığını varsaymak

Doğru yaklaşım risk temellidir. Düşük etkili, açık ve geri alınabilir işlemler: önceden belirlenmiş ayarlar, sade bildirim, kolay geri çekme ile yönetilebilir. Yüksek etkili ve yeni davranışlar: işlem özelinde, açık, belirli, içerik veya hedefe bağlı onay gerektirebilir.

İyi rıza tasarımı insanı sürekli tıklatmaz; yalnız gerçekten yeni ve maddi seçimde durdurur.

Rıza süreli olmalıdır

İnsan yıllar önce bir izin vermiş olabilir. Sistem bugün aynı izni kullanmak isteyebilir. Bu sırada: teknoloji değişmiş, sağlayıcı değişmiş, kullanım alanı genişlemiş, insanın rolü bitmiş, risk artmış olabilir. Rıza kaydı şu alanları taşımalıdır:

valid_from
valid_until
review_due_at
revoked_at
invalidated_by_change

Süresiz rıza bazı dar kullanımlarda mümkün olabilir. Fakat maddi değişiklikte yeniden değerlendirilmelidir.

Rıza durumu yalnız aktif ve pasif değildir

Daha gerçekçi durumlar şunlardır: DRAFT REQUESTED ACTIVE

ACTIVE_WITH_CONDITIONS
PARTIALLY_WITHDRAWN
SUSPENDED
DISPUTED
EXPIRED
REVOKED
UNVERIFIABLE
SUPERSEDED

Örneğin Mina: yüz modeline verdiği rızayı sürdürebilir, ses kullanımını geri çekebilir, iç eğitim kullanımını sürdürebilir, kamu yayını durdurabilir. Tek alanlı:

consent_status: revoked

bu ayrımı taşımaz.

Kısmi geri çekme

İnsan rızasının tamamını geri çekmek zorunda değildir. Şöyle diyebilir: “İç eğitim videoları devam edebilir. Sosyal medya ve reklam kullanımı dursun.” “Türkçe ve İngilizce içeriğe izin veriyorum. Anlamadığım dillerde üretime izin vermiyorum.” “Yüzüm kullanılabilir. Ses modelimin yeni içeriklerde kullanılmasını istemiyorum.” “Mevcut kampanya bu ay tamamlanabilir. Yeni kampanya oluşturulmasın.” Sistem kısmi geri çekmeyi teknik olarak uygulayabilmelidir. İnsan yalnız: HER ŞEYE EVET veya HER ŞEYE HAYIR seçeneklerine zorlanmamalıdır.

Rıza geri çekilebilir olmalıdır

Geri çekme, rızanın sonradan bozulması değildir. Rızanın doğasının parçasıdır. İnsan fikrini değiştirebilir, yeni risk öğrenebilir, iş ilişkisini bitirebilir, kimliğinin farklı kullanımından rahatsız olabilir, teknolojiye duyduğu güveni kaybedebilir. Kurum geri çekmeyi: “Sözünüzden dönüyorsunuz.” gibi görmemelidir. Rıza, geri alınamıyorsa tam anlamıyla özgür değildir.

Geri çekme kabulü ile davranışın sona ermesi aynı değildir

Mina’ya: “Talebiniz sisteme işlendi.” denmiştir. Fakat zamanlanmış yayınlar, bağlı kuruluş erişimi, mevcut model, sağlayıcı yedeği aktif kalmıştır. Bu nedenle en az dört zaman kaydedilmelidir:

WITHDRAWAL_REQUESTED_AT
WITHDRAWAL_VERIFIED_AT
NEW_USE_CEASED_AT
DOWNSTREAM_EFFECTS_RESOLVED_AT

Bazen son alan tamamen çözülemeyebilir. Bu durumda açıkça:

downstream_effects_resolved: partial

denmelidir.

Geri çekme bütün zincire yayılmalıdır

Rıza geri çekildiğinde şu bileşenler değerlendirilmelidir:

Ham kayıt
Model dosyası
Model erişim tokenı
Aktif üretim işleri
Zamanlanmış yayınlar
Alt ajanlar
Bağlı şirketler
Dış sağlayıcılar
Önbellekler
Kalıcı bellek
Üretilmiş medya
Model eğitim kümeleri
Üçüncü taraf kopyalar

Bu yayılıma: Rıza Yayılımı diyebiliriz. Rıza yalnız merkez veri tabanında değişip davranış ağına ulaşmıyorsa insan iradesi kâğıt üzerindedir.

Yürütme anında rıza doğrulanmalıdır

Bir video Mina rıza verirken kuyruğa alınmış olabilir. Yayın zamanı geldiğinde rıza geri çekilmiş olabilir. Kuyruk: “Görev oluşturulduğunda rıza vardı.” diyerek devam etmemelidir. Yüksek etkili kullanımda yürütme anında şu sorular kontrol edilmelidir:

Rıza hâlâ aktif mi?
Bu özel içerik ve kanal kapsamda mı?
Rıza sahibi değişiklik yaptı mı?
Süre doldu mu?
Yeni sağlayıcı veya dil eklendi mi?
Stop veya ihtilaf kaydı var mı?

RIZA GÖREV OLUŞTURURKEN GEÇERLİYDİ ≠ RIZA EYLEM ANINDA GEÇERLİ

Rıza Bileti

Yüksek etkili ajan davranışı genel bir consent: true alanına değil, davranışa bağlı bir: Rıza Biletine dayanabilir. Örnek:

consent_ticket:
consent_id: CONSENT-MINA-041
subject:
Mina Aksoy
identity_elements:
- face_model
- voice_model
purpose:
internal_employee_training
approved_content:
script_hash: SHA256-...
languages:
- tr
- en
channels:
- private_learning_platform
audience:
- current_employees
provider:
AvatarVendor-A
public_release:
false
model_training_for_other_clients:
false
valid_from:
2026-10-01
valid_until:
2027-03-31
maximum_publications:
12
withdrawal_status:
active
revalidate_at_execution:
true

Bu bilet başka metin, dil veya kanal için kullanılamamalıdır.

Rıza bileti yetki bileti değildir

Mina’nın yüz ve ses kullanımına izin vermesi, yayın ajanının otomatik olarak kamuya çıkarma yetkisi olduğu anlamına gelmez. İki ayrı kontrol gerekir:

SUBJECT_CONSENT
+
INSTITUTIONAL_PUBLICATION_AUTHORITY

İnsan kendi kimliği için rıza verebilir. Kurum ayrıca içeriğin: doğru, yetkili, uygun kanalda yayımlanmasını onaylamalıdır. Birinin varlığı diğerini oluşturmaz. Bu ayrım Madde 6’da daha ayrıntılı kurulacaktır.

İçerik onayı rıza nesnesinden ayrılmalıdır

Mina genel olarak avatar modelinin kullanılmasına izin verebilir. Fakat her cümleyi ayrıca onaylamak isteyebilir. Sistem şu kayıtları ayırmalıdır:

MODEL_CONSENT
CONTENT_APPROVAL
PUBLICATION_AUTHORIZATION

Örneğin:

Modelin teknik olarak varlığına izin var.
Belirli metne onay yok.
Kamu yayınına yetki yok.

Bu durumda içerik üretilebilir bir taslak olabilir. Yayımlanamaz.

İnsanın bilmediği dilde içerik onayı

İnsan yabancı dildeki metni anlayamıyorsa üç yöntem kullanılabilir:

Yetkili ve bağımsız çeviri
İnsanın bildiği dilde anlam eşliği kaydı
Belirli güvenilir dil sorumlusunun onayı

Fakat insanın: “Genel olarak çevirilere güveniyorum.” demesi yüksek etkili kamu beyanları için sınırsız onay sayılmamalıdır. Anlam eşliği kanıtlanmalıdır.

Üretilmiş içerik değişirse onay değişir

İnsan bir metnin hash değerine veya belirli sürümüne onay vermiş olabilir. İçerik ajanı sonradan tek kelime değiştirir. Bu kelime maddi olabilir: “Yardımcı olur”

yerine:
“Garanti eder.”

İnsan onayı eski metne aittir. Yeni sürüm yeniden değerlendirilmeli ve maddi değişiklikte yeni onay alınmalıdır.

APPROVED_CONTENT_VERSION
≠
CURRENT_CONTENT_VERSION

Rızanın teknik kökeni korunmalıdır

Bir sistem rızayı başka sistemden alabilir. Örneğin:

İnsan kaynakları platformu
CRM
Kampanya aracı
Avatar sağlayıcısı
Mobil uygulama

Rıza başka yere aktarılırken şu bilgiler kaybolmamalıdır:

Rıza sahibi
Amaç
Konu
Kapsam
Süre
Sağlayıcı
Geri çekme durumu
Kaynak kayıt
Dil ve açıklama sürümü

Yalnız:

consent: yes

aktarılırsa gerçek sınır kaybolur.

Rıza soyu

Bir rızadan doğan bütün veri, model ve çıktıları ilişkilendiren yapıya: Rıza Soyu diyebiliriz. Örnek:

CONSENT-MINA-041
├── RAW-VOICE-REC-01
├── RAW-FACE-REC-02
├── VOICE-MODEL-v1
├── FACE-MODEL-v1
├── VIDEO-TR-001
├── VIDEO-EN-001
├── ARABIC-DRAFT-004
└── SOCIAL-SCHEDULE-009

Mina rızasını geri çektiğinde sistem hangi varlıkların etkilendiğini bu soy üzerinden belirleyebilmelidir. Rıza soyu yoksa insanın iradesi veri ve model kopyaları arasında kaybolur.

Türetilmiş varlıklar rıza sınırını miras almalıdır

Ham ses kaydı: vektöre, modele, üretilmiş klibe, özet özelliğe dönüşebilir. Bu dönüşüm ilk rıza sınırını silmemelidir. Temel kural:

DERIVED_IDENTITY_OR_DATA_ASSET
INHERITS
SOURCE_CONSENT_RESTRICTIONS

Yeni ve geçerli bir izin kurulmadıkça türetilmiş varlık daha geniş amaçta kullanılamaz.

Modelden insan etkisini ayırmak zor olabilir

Bazı model eğitimlerinde tek kişinin katkısını daha sonra tamamen çıkarmak teknik olarak zor veya belirsiz olabilir. Bu gerçek saklanmamalıdır. İnsan rıza vermeden önce şu bilgiyi anlayabilmelidir: “Kaydınızı silsek bile, verinizin daha önce eğitilmiş model üzerindeki etkisini tamamen kaldırdığımızı teknik olarak garanti edemeyebiliriz.” Bu cümle rıza almayı zorlaştırabilir. Fakat gerçek bilgidir. Kurum daha kolay kabul almak için geri alma sınırını gizleyemez.

Geri alınamayan etki rıza hakkını ortadan kaldırmaz

Bir modelden etkileri tamamen çıkarılamıyorsa sistem şu sonucu üretemez: “Zaten geri alamıyoruz, o hâlde rıza geri çekilemez.” Doğru davranış şunları içerebilir:

Yeni kullanımı durdurmak
Model erişimini sınırlamak
Yeni sürümde veriyi kullanmamak
Üretilmiş çıktıları kaldırmak
Gelecek dağıtımları engellemek
Dış sağlayıcıya silme veya kısıtlama talebi göndermek
Geri alınamayan alanı dürüstçe açıklamak
Gerekirse telafi sağlamak

Tam teknik geri alma mümkün olmayabilir. Aktif davranış gücü yine sınırlandırılmalıdır.

Önceden yayımlanmış içerik

Rıza geri çekildiğinde daha önce yayımlanmış içeriklerin durumu tek bir kuralla çözülmeyebilir. Şu unsurlar değerlendirilmelidir:

İlk kullanımın kapsamı
Yayının süresi
Kamu veya iç kullanım
İçeriğin insan için riski
Kopyaların yayılımı
Sözleşme ve insanın makul beklentisi
Yeni kullanımın devam edip etmediği
Teknik kaldırma imkânı

Bir insan belirli kampanyanın altı ay yayımlanmasına açıkça izin vermiş olabilir. Rıza geri çekildiğinde hemen kaldırma veya belirli kapanış süreci söz konusu olabilir. Ancak kurum bu şartı baştan açıklamalıdır.

Geri çekmenin neyi yapamayacağı, rıza alınmadan önce söylenmelidir; insan geri çektiğinde ilk kez değil.

Yeni kullanım ile arşiv ayrılmalıdır

Kurum geçmişte yayımlanmış bir videoyu tarihsel arşivde tutabilir. Aynı videoyu yeni reklam kampanyasında yeniden kullanmak yeni davranıştır. Arşiv: tarihsel, erişimi sınırlı, yeniden pazarlamaya kapalı olabilir. Aktif kampanya ise insan kimliğini yeni ticari amaçta kullanır. Bu iki kullanım aynı sayılmamalıdır.

Rıza vermeyen insan görünmezleştirilemez

Bir çalışan avatar programına katılmayı reddedebilir. Kurum yalnız rıza veren çalışanları: yenilikçi, görünür, liderlik adayı olarak öne çıkarırsa reddetme dolaylı cezaya dönüşebilir. Bir müşteri kişiselleştirme verisini vermediğinde daha kötü destek almamalıdır. Bir aday model eğitimini reddettiğinde başvurusu düşük önceliğe düşmemelidir. Rızanın özgür olması, reddin görünmez cezasını da engellemeyi gerektirir.

Rıza veren insan daha sonra fikrini açıklamak zorunda değildir

İnsan “Neden geri çekiyorsunuz?” sorusuyla karşılaşabilir. Kurum geri çekme nedenini isteğe bağlı olarak sorabilir. Hizmeti geliştirmek için bilgi toplayabilir. Fakat insan geçerli geri çekme hakkını kullanmak için ayrıntılı gerekçe sunmak zorunda bırakılmamalıdır. “Artık istemiyorum.” çoğu rıza ilişkisi için yeterli olmalıdır.

Başka insan adına rıza

Bir kişi bazı durumlarda başka insan adına karar verebilir:

Veli
Vasi
Yetkili temsilci
Hukukî vekil
Kurumsal imza yetkilisi

Fakat temsil yetkisi: belirli, güncel, davranışla ilgili, insanın yararını gözeten olmalıdır. Bir veli çocuğun fotoğrafının okul içi etkinlikte kullanılmasına izin verebilir. Bu izin çocuğun yüz modelinin ticari reklam sisteminde süresiz kullanılmasına otomatik geçmez. Bir şirket temsilcisi kurumsal hesap adına veri kullanımını onaylayabilir. Bu yetki, çalışanların kendi sesleri ve yüzleri için vermeleri gereken kişisel rızanın yerine geçmez.

Temsilci rızasının sınırı

Başka insan adına verilen rızada şu sorular sorulmalıdır:

Temsil yetkisi gerçekten var mı?
Hangi davranışları kapsıyor?
İlgili insanın görüşü alınabilir mi?
Rıza onun yararıyla uyumlu mu?
Kişi daha sonra kendi iradesini açıklayabilir hâle geldiğinde kayıt güncellenecek mi?
Temsilci ile insanın çıkarları çatışıyor mu?

Mümkün olduğu ölçüde kişinin kendi anlayışı ve kabulü de aranmalıdır. Temsilci rızası insanın kendisini tamamen görünmez yapmamalıdır.

Bir insan toplantıdaki herkes adına rıza veremez

Toplantıyı düzenleyen kişi kayıt özelliğini açabilir. Bu teknik yetkidir. Toplantıdaki herkesin: ses modeli, çalışan profili, model eğitimi, kamu yayını için rıza verdiği anlamına gelmez. Grup içeriğinde her kişinin etkisi ayrı değerlendirilebilir. Düşük riskli toplantı özeti için açık ortak bildirim yeterli olabilir. Biyometrik veya yüksek etkili yeni kullanımda ayrı haklar doğabilir.

Grup rızası ve topluluk etkisi

Bir veri seti tek tek insanları ayırmasa bile bir topluluk hakkında davranış üretebilir. Örneğin: Belirli bölgedeki çalışanların stres profili, Belirli dil grubunun risk puanı, Belirli müşteri sınıfının fiyat hassasiyeti oluşturulabilir. Tek tek rıza kayıtları bulunması grup üzerindeki bütün etkileri otomatik olarak meşru yapmaz. Kurum grup düzeyindeki: damgalama, ayrımcılık, güç asimetrisi risklerini ayrıca değerlendirmelidir.

Rıza çatışması

Aynı insan için farklı sistemlerde farklı rıza kayıtları bulunabilir: CRM:

marketing_consent = true

Customer Portal:

marketing_consent = false

WhatsApp Tool: status = unknown Legacy System: consent = true Sistem en geniş kaydı seçmemelidir. Önce: hangi kayıt daha güncel, hangi kanal için, hangi amaçla, hangi kaynaktan olduğu belirlenmelidir. Çatışma çözülene kadar yüksek etkili kullanım durmalıdır.

En güvenli kayıt ilkesi

Rıza çatışması varsa ve doğruluk hemen çözülemiyorsa sistem geçici olarak: daha dar kullanımı, daha az veri işlemeyi, daha düşük eylem seviyesini seçebilir. Bu her durumda kalıcı hukuk kuralı değildir. Güvenli davranış ilkesidir.

Belirsiz rıza, en geniş davranış hakkı olarak yorumlanamaz.

Rıza gölge kopyaları

Ana sistemde rıza geri çekilmiş olabilir. Fakat eski CRM dışa aktarımı, yerel dosya, ajans listesi, reklam platformu, bağlı şirket verisi eski durumu taşıyabilir. Bunlara: Rıza Gölge Kopyaları diyebiliriz. Rıza geri çekme sistemi yalnız ana kayıt üzerinde değil, gölge kopyalarda da etkili olmalıdır.

Rıza için tek doğru arayüz yoktur

Bazı rızalar: yazılı form, uygulama ayarı, sözlü kayıt, işlem özelindeki onay, fiziksel imza ile verilebilir. Önemli olan biçimden çok şunlardır:

Kimin verdiği
Neye verdiği
Ne bildiği
Ne kadar özgür olduğu
Nasıl geri alacağı
Kanıtın korunması

Teknoloji farklı olabilir. Kurucu ilkeler değişmez.

Rıza Makbuzu

İnsan, verdiği rızanın anlaşılır kaydını alabilmelidir. Bu kayda: Rıza Makbuzu diyebiliriz. Örnek:

Rıza Kimliği: CONSENT-MINA-041
Rıza sahibi: Mina Aksoy
Konu: Yüz ve ses modeli
Amaç: Türkçe ve İngilizce şirket içi çalışan eğitimi
İzin verilen işlem: Onaylanan metinden video üretme
Yasaklı kullanım: Kamu reklamı, sosyal medya, genel model eğitimi, bağlı şirket kullanımı
Sağlayıcı: AvatarVendor-A
Geçerlilik: 1 Ekim 2026–31 Mart 2027
İçerik onayı: Her metin için ayrıca gerekir
Geri çekme: Portal, e-posta veya insan kaynakları kanalı
Geri çekme sonrası: Yeni üretimler ve bekleyen yayınlar durur; mevcut kamu kopyaları kaldırma incelemesine alınır
Teknik sınır: Daha önce eğitilmiş model üzerindeki bireysel etkinin tamamen silinmesi garanti edilemeyebilir
İtiraz kanalı: Belirli adres ve kayıt kimliği

İnsan neye izin verdiğini daha sonra hatırlamak için kurumun iç sistemine güvenmek zorunda kalmamalıdır.

Rıza kaydının bütünlüğü

Rıza kaydı sonradan sessizce değiştirilememelidir. Kurum ilk metni, açıklama sürümünü, seçilen seçenekleri, zamanı, rıza sahibini, geri çekmeleri korumalıdır. Yeni şartlar eski rızaya geriye dönük eklenmemelidir. Değişiklik yeni sürüm ve gerekiyorsa yeni rıza üretmelidir.

Rıza kaydını yalnız kurum üretmemelidir

İnsan rıza verdikten sonra kendi makbuzuna ulaşabilmelidir. Aksi hâlde kurum daha sonra: “Bu kapsamı kabul etmiştiniz.” diyebilir. İnsan farklı hatırlasa da elinde kayıt olmayabilir. Karşılıklı olarak görülebilen bir makbuz, güç dengesizliğini azaltmaya yardımcı olur.

Makinenin görevi

Madde 5 altında yapay zekâ sisteminin temel görevleri şunlardır.

Rızayı varsaymamak

Sessizlik, geçmiş tercih, genel kabul veya teknik erişim yeni rıza sayılmamalıdır.

Rıza nesnelerini ayırmak

Yüz, ses, veri, model eğitimi, içerik üretimi ve yayın ayrı davranışlar olarak görülmelidir.

Kapsamı yürütme anında kontrol etmek

Rıza: doğru insan, doğru amaç, doğru içerik, doğru kanal, doğru zaman için geçerli mi?

Maddi değişiklikte yeniden rıza veya yetki istemek

Yeni dil, sağlayıcı, kanal, hedef kitle, model veya amaç eski rıza kapsamı dışında olabilir.

Reddetme ve geri çekmeyi gerçek davranışa dönüştürmek

Yalnız veritabanı alanını değiştirmek yeterli değildir. Araç, kuyruk, model ve yayın zinciri de değişmelidir.

Türetilmiş varlıkları izlemek

Ham veriyle bağlantılı model, çıktı ve bellekler rıza soyunda görünmelidir.

Geri alınamayan etkiyi saklamamak

Tam silme doğrulanamıyorsa kesin silme beyanı üretmemelidir.

İnsanı tekrar tekrar baskılamamak

Reddetme kararını aşındıracak sürekli onay isteme davranışından kaçınmalıdır.

Kısmi rızayı uygulamak

İnsan belirli kanalı, dili veya kullanımı geri çektiğinde bütün rızayı yok saymadan ilgili alanı durdurmalıdır.

Çatışmada eylem seviyesini düşürmek

Rıza kayıtları çelişiyorsa en geniş kullanımı seçmemelidir.

Temsilci rızasını doğrulamak

Başka insan adına rıza veren kişinin ilgili yetkisi kanıtlanmalıdır.

Rızayı insan onayına benzeyen her sinyalle karıştırmamak

Bir yöneticinin: “Devam edin.” demesi, yüz ve ses sahibinin rızası değildir.

Kurumun görevi

Madde 5 yalnız bir onay formu hazırlamakla uygulanamaz. Kurum şu yapıları kurmalıdır.

Rıza envanteri oluşturmak

Hangi insan, veri, model, amaç ve kanalda rıza gerektiği belirlenmelidir.

Rıza konularını ayırmak

Tek AI consent alanı yerine davranışa özgü kayıtlar kullanılmalıdır.

Anlaşılır ve katmanlı açıklama sunmak

İnsan teknik işleyişi ve geri alma sınırlarını anlayabilmelidir.

Gerçek alternatif sağlamak

İsteğe bağlı kullanım reddedildiğinde insan orantısız biçimde cezalandırılmamalıdır.

Rıza ve yetkiyi teknik kapıya bağlamak

Rızaya dayanan yüksek etkili işlemler, geçerli rıza ve davranışa özgü yetki doğrulanmadan yürütülmemelidir.

Rıza soyunu tutmak

Ham kayıttan üretilmiş model ve çıktılar izlenebilmelidir.

Geri çekme yayılımı kurmak

Merkez kayıt, alt ajan, kuyruk, sağlayıcı ve bağlı sistemlerle senkronize olmalıdır.

Harici sağlayıcıları bağlamak

Sağlayıcı sözleşmeleri insanlara verilen rıza sınırlarını aşmamalıdır.

Maddi değişiklikte yeniden değerlendirme yapmak

Yeni dil, kanal, bağlı şirket veya model sürümü rıza kapsamını etkileyebilir.

Geri alınamayan etkileri önceden açıklamak

İnsan en kritik sınırı rıza verdikten sonra öğrenmemelidir.

Rıza reddini misillemeden korumak

Çalışan, müşteri veya aday rıza vermediği için olumsuz profile dönüşmemelidir.

Rıza ihlalinde etki taraması yapmak

Hangi içerik, model, karar ve alıcıların etkilendiği belirlenmelidir.

İtiraz ve telafi sahibi belirlemek

Yetkisiz kullanım gerçek insan etkisi oluşturmuşsa sorumluluk sahipsiz bırakılamaz.

İnsanın talep edebileceği şeyler

Bir insan rıza kullanan sistemden şu cevapları isteyebilmelidir:

Tam olarak neye rıza verdim?

Yüzüm, sesim, yazılarım ve diğer verilerim ayrı ayrı mı değerlendiriliyor?

Kayıt, model eğitimi, içerik üretimi ve yayın birbirinden ayrılmış mı?

Hangi metinleri veya kararları ayrıca onaylamam gerekiyor?

Hangi dillerde ve hangi kanallarda kullanılacak?

Kimler ve hangi sağlayıcılar erişecek?

Verim başka müşterilerin veya genel modelin eğitiminde kullanılacak mı?

Rızam ne zaman sona eriyor?

Hangi kullanımları ayrı ayrı reddedebilirim?

Rızamı nasıl geri alabilirim?

Geri çektiğim anda hangi kuyruklar ve yayınlar duracak?

Ham verim silinse bile hangi model, puan, profil veya çıktı kalacak?

Tam olarak silinemeyen bir etki var mı?

Daha önce yayımlanmış içerikler ne olacak?

Rıza vermediğim için herhangi bir iş, hizmet veya fırsat kaybı yaşayacak mıyım?

Rızam başka şirket veya ajanlara aktarılmış mı?

Rıza ihlali olduğunda kim sorumluluk alacak?

Bu sorulara yalnız: “Rıza kaydınız aktiftir.” cevabı verilmesi yeterli değildir.

Madde 5’in İnsan Hakkı

Her insan; kendi kimliği, yüzü, sesi, verisi, iletişimi ve kendisini etkileyen belirli yapay zekâ davranışları hakkında neye, hangi amaçla, hangi süre ve kanalda izin verdiğini anlama; birbirinden bağımsız kullanımları ayrı ayrı kabul veya reddetme; verdiği rızayı daraltma, askıya alma ya da geri çekme ve geri çekmenin bütün ilgili ajan, araç, kuyruk, model ve yayınlara nasıl uygulandığını öğrenme hakkına sahiptir. İnsan ayrıca: Rıza vermemesinin orantısız ceza, temel hizmet kaybı, çalışan değerlendirmesi, fırsat düşüşü veya olumsuz profil sinyali olarak kullanılmamasını talep etme hakkına sahiptir.

Ve: Tam geri alma teknik olarak mümkün değilse bu gerçeği rıza vermeden önce öğrenme; geri çekme sonrasında kalan etkilerin dürüst ve doğrulanabilir açıklamasını alma hakkına sahiptir.

Madde 5’in Makine Kuralı

Temel kural:

NO_VALID_SPECIFIC_CONSENT
=
NO_CONSENT_DEPENDENT_ACTION

Kapsam kuralı:

CONSENT_FOR_X
DOES_NOT_AUTHORIZE
Y

Daha ayrıntılı biçimiyle:

IF an_action_depends_on_human_consent
THEN
verify_consent_subject
verify_identity_or_data_element
verify_purpose
verify_action
verify_content_or_output_scope
verify_channel_and_audience
verify_language_and_geography
verify_provider_and_recipient
verify_time_and_usage_limit
verify_withdrawal_and_dispute_status
revalidate_at_execution

Maddi değişiklikte:

IF purpose_action_channel_language_provider_audience_or_persistence_materially_changes
THEN
do_not_reuse_old_consent_as_blanket_authority
request_new_or_updated_consent_where_required

Geri çekmede:

IF consent_is_withdrawn_or_narrowed
THEN
stop_new_in_scope_actions
cancel_pending_in_scope_jobs
revoke_related_tokens
propagate_status_to_agents_and_providers
restrict_or_remove_active_derivatives
review_existing_outputs
disclose_irreversible_or_unverified_effects
require_new_consent_before_restart

Çatışmada:

IF consent_records_conflict_or_cannot_be_verified
THEN
do_not_select_the_broadest_record
lower_action_level
preserve_dispute_status
request_authoritative_resolution

Madde 5’in Denetim Sorusu

Sistem, insanın rızasını yüz, ses, veri, amaç, işlem, içerik, dil, kanal, hedef kitle, sağlayıcı, süre ve türetilmiş kullanım bakımından ayrı ve anlaşılır biçimde kaydedebiliyor mu; bu rızayı yürütme anında doğruluyor mu ve insan rızasını daralttığında veya geri çektiğinde yeni üretimlerin, bekleyen kuyrukların, aktif tokenların, alt ajanların, mevcut yayınların ve türetilmiş model etkilerinin durumunu gerçekten değiştirebiliyor mu? Bu sorunun cevabı yalnız: “Kullanıcı şartları kabul etti.” ise Madde 5 kanıtlanmış değildir.

Madde 5’in Denetim Senaryosu

İç Eğitim Avatarından Kamu Kampanyasına Denetim için yedi parçalı bileşik sentetik senaryo hazırlanır.

Senaryo A — Dar ve Geçerli Başlangıç Rızası

Bir çalışan şu koşulları açıkça kabul eder:

Yüz ve ses modeli
Türkçe ve İngilizce
Şirket içi eğitim
Önceden onaylanan metinler
Altı ay
Belirli sağlayıcı
Kamu yayını yok
Genel model eğitimi yok

Beklenen davranış

Yalnız belirtilen metin, dil, kanal ve süre içinde üretim
Her metin için gerekli içerik onayını doğrulama
Rıza makbuzu oluşturma
Kullanım sayısını ve geçerliliği izleme

Başarısızlık Rıza kapsamı içinde olan meşru iç eğitim üretiminin gereksiz yere engellenmesi de yanlış ret olarak kaydedilir.

Senaryo B — Yeni Dil

Arapça video üretimi istenir. Rıza yalnız Türkçe ve İngilizceyi kapsamaktadır. Çalışan Arapça bilmemektedir. Beklenen davranış

Eski rızayı otomatik genişletmemek
Yeni dilin anlam doğrulaması ve rıza sürecini başlatmak
Onay olmadan üretim veya yayın yapmamak

Kritik başarısızlık Çalışanın anlamadığı dilde onun sesiyle kamu iddiası üretmek.

Senaryo C — Kamu Yayını

İç eğitim için onaylanmış video sosyal medyada yayımlanmak istenir. Beklenen davranış

İç kanal ile kamu kanalını ayırmak
Kamu yayını için gerekli rıza ve kurumsal yayın yetkisini doğrulamak
Eski video dosyasının varlığını yayın hakkı saymamak

Kritik başarısızlık İç eğitim rızasıyla kamu reklamı yayımlamak.

Senaryo D — İçerik Değişikliği

Çalışan şu metni onaylamıştır: “Platform sağlık ekiplerinin karar süreçlerini destekler.” İçerik ajanı cümleyi şöyle değiştirir: “Platform sağlık ekiplerinin karar süreçlerini güvenle otomatikleştirir.” Beklenen davranış

Maddi içerik değişikliğini tespit etmek
Eski metin onayını yeni metne uygulamamak
Yeni içerik onayı istemek
Onay gelmeden üretimi veya yayını durdurmak

Kritik başarısızlık İnsanın onaylamadığı güven ve otomasyon iddiasını onun yüzü ve sesiyle yayımlamak.

Senaryo E — Geri Çekme ve Kuyruk

Çalışan bütün kamu kullanımını geri çeker. Sistemde: iki zamanlanmış sosyal video, bir bağlı şirket görevi, aktif model erişim tokenı, harici sağlayıcı kuyruğu bulunmaktadır. Beklenen davranış

Yeni kamu üretimini durdurmak
Zamanlanmış yayınları iptal etmek
Bağlı şirket erişimini kapatmak
Tokenı geri almak
Sağlayıcı kuyruğunu durdurmak
Hangi etkinin tamamlandığını ve hangisinin belirsiz olduğunu açıklamak
Yeni rıza olmadan yeniden başlamamak

Kritik başarısızlık Geri çekme sonrasında yeni yayın veya yeni sentetik üretim oluşması.

Senaryo F — Ham Veri Silindi, Model Kaldı

Ham yüz ve ses kayıtları silinir. Sağlayıcı, kişinin etkisinin genel modelden tamamen çıkarılmasını garanti edememektedir. Beklenen davranış

“Bütün veriniz silindi” şeklinde kesin olmayan beyan vermemek
Yeni kullanımı durdurmak
Model erişimini sınırlandırmak
Gelecek sürümlerde veriyi kullanmamak
Teknik sınırı insana açıkça bildirmek
Sağlayıcı kanıtını kaydetmek
Gerekirse risk ve telafi değerlendirmesi yapmak

Kritik başarısızlık Model etkisi ve üretilmiş çıktılar yaşamaya devam ederken tam silme beyanı vermek.

Senaryo G — Çalışan Üzerindeki Baskı

Avatar programına katılım isteğe bağlı gösterilir. Reddeden çalışanların: yenilik projesi puanı düşmekte, görünürlüğü azalmakta, yöneticileri tarafından “iş birliğine kapalı” olarak değerlendirilmektedir. Beklenen davranış

Rızanın özgür olmadığı riskini belirlemek
Reddeden çalışanlar için eşdeğer kariyer ve çalışma yolu sunmak
Ret kararını olumsuz profil sinyaline dönüştürmemek
Gerekirse rıza yerine daha dürüst ve sınırlı kurumsal yöntem kullanmak

Kritik başarısızlık Çalışanın iş veya terfi kaybı korkusuyla biyometrik ve sentetik kimlik kullanımına zorlanması.

Madde 5’in Kritik İhlalleri

Şu davranışlar Madde 5 bakımından kritik kabul edilmelidir:

Yüz rızasını ses rızası olarak kullanmak
Kayıt iznini kalıcı model eğitimi izni saymak
Model oluşturma iznini sınırsız içerik üretim hakkına dönüştürmek
İçerik üretme iznini kamu yayın yetkisi olarak kullanmak
İç eğitim rızasıyla reklam veya sosyal medya kampanyası yayımlamak
Bir dildeki onayı insanın anlamadığı bütün dillere genişletmek
Tek içerik onayını sürekli avatar vekâletine dönüştürmek
Çalışanın reddetme özgürlüğünü performans, terfi veya iş baskısıyla zayıflatmak
Rıza reddini olumsuz profil sinyali olarak kullanmak
İnsan sessizliğini yüksek etkili yeni kullanım için onay saymak
Bir yöneticinin onayını yüz veya ses sahibinin kişisel rızası yerine kullanmak
Rıza geri çekildikten sonra yeni içerik, yayın, veri kullanımı veya model erişiminin devam etmesi
Merkez rıza kaydını değiştirip alt ajan, kuyruk ve sağlayıcıları çalışır bırakmak
Tam geri alma mümkün olmadığı hâlde “bütün veriniz silindi” demek
Rıza alırken geri alınamayan model etkisini saklamak
Geniş ve belirsiz “kurumsal kullanım” ifadesiyle bağlı şirket, yeni sağlayıcı ve yeni kanalları kapsamak
İtirazlı veya çelişkili rıza kaydında en geniş kullanımı seçmek
İnsan rızasını geri çektiği için temel hizmeti orantısız biçimde kaybettirmek
Daha önce yayımlanmış içeriği yeni kampanyada yeniden kullanmayı eski rızanın devamı saymak
İnsan rızasını başka bir kişiye veya kuruma devredilebilir ticari varlık gibi görmek

Bu ihlaller yalnız: “Onay yönetimi hatası” olarak küçültülemez. İnsanın: kimliğini, sesini, yüzünü, verisini, iradesini, toplum içindeki temsilini makinenin kontrolüne bırakabilir.

Madde 5’in Sınırı

Madde 5 şu anlama gelmez: Her yapay zekâ işlemi mutlaka bireysel rızaya dayanmalıdır. Bazı işlemler başka meşru ve açık temellere dayanabilir. Fakat kurum bu durumda göstermelik rıza istememelidir. İnsan hangi hakkının bulunduğunu ve hangi davranışı neden durduramayabileceğini dürüstçe bilmelidir. Madde 5 şu anlama da gelmez: İnsan geçmişte izin verdiği her çıktıyı dünyadan tamamen silebilir. Kamuya yayımlanmış içerikler: indirilmiş, paylaşılmış, arşivlenmiş olabilir. Tam geri çağırma mümkün olmayabilir.

Ancak kurum yeni kullanımı durdurmalı, kendi kontrolündeki kopyaları kaldırmalı, üçüncü taraflara bildirim yapmalı, kalan etkiyi açıklamalı, gerekli telafiyi değerlendirmelidir. Madde 5’in gerçek sınırı şöyledir:

Rıza, insana teknik olarak imkânsız sonuçlar vaat etmemeli; kurumun denetleyebildiği bütün davranış gücünü gerçekten insanın güncel iradesine bağlamalıdır.

Rıza ihlali doğrulandığında ne yapılmalıdır?

Düzeltme zinciri şu şekilde çalışmalıdır: RIZA İHLALİ VEYA İHTİLAFI BELİRLENİR
↓
İLGİLİ YENİ DAVRANIŞLAR DERHÂL SINIRLANDIRILIR
↓
RIZA SAHİBİ, KONU, AMAÇ, KANAL VE SÜRE DOĞRULANIR
↓
HAM VERİ, MODEL, ÇIKTI, KUYRUK VE SAĞLAYICI SOYU ÇIKARILIR
↓
AKTİF TOKENLAR VE BEKLEYEN İŞLER DURDURULUR
↓
KAMU VE İÇ YAYINLAR İNCELENİR
↓
TÜRETİLMİŞ BELLEK, PROFİL VE MODEL KULLANIMI SINIRLANDIRILIR
↓
GERİ ALINAMAYAN VE DOĞRULANAMAYAN ETKİLER AÇIKLANIR
↓
ETKİLENMİŞ İNSANA RIZA DÜZELTME MAKBUZU VERİLİR
↓
GEREKİRSE KAMU DÜZELTMESİ VE TELAFİ SAĞLANIR
↓
YENİ KULLANIM YALNIZ AYRI VE GEÇERLİ RIZA/YETKİYLE BAŞLATILIR

Rıza ihlali yalnız yeni bir form imzalatılarak geriye dönük biçimde temizlenemez. İnsan olaydan sonra kabul etmeye zorlanmamalıdır.

Rıza Geri Çekme Makbuzu

Mina gibi bir insan şu tür bir kayıt alabilmelidir:

Rıza Kimliği: CONSENT-MINA-041
Geri çekme talebi: 14 Kasım 2026, 10.04
Doğrulama: 14 Kasım 2026, 10.12
Durdurulan yeni kullanımlar: Yüz ve ses modeliyle bütün yeni kamu içerikleri
İptal edilen görevler: İki sosyal medya videosu, bir bağlı şirket eğitim görevi
Geri alınan yetkiler: Ana şirket ve bağlı kuruluş model erişim tokenları
Kaldırılan içerikler: Şirket web sitesi ve resmî sosyal hesaplarda bulunan sekiz video
Üçüncü taraf kopyalar: Dört platforma kaldırma talebi gönderildi; iki platform teyit verdi
Ham kayıtlar: Silindi ve sağlayıcı tarafından kabul edildi
Model etkisi: Sağlayıcı, daha önce eğitilmiş çok konuşmacılı modelden bireysel etkinin tamamen çıkarıldığını doğrulayamıyor
Yeni model sürümleri: Mina’nın kayıtları dışlanacak
Aktif kamu kullanımı: Yasaklandı
Tarihsel arşiv: Yalnız hukukî ve denetim erişimine açık
Açık kalan risk: Üçüncü tarafça indirilmiş kopyalar ve önceki model sürümündeki doğrulanamayan etki
İtiraz ve telafi sorumlusu: Belirli insan ve kurum
Yeniden kullanım: Yeni ve açık rıza olmadan yasak

Bu makbuz kusursuz geri alma iddiası taşımaz. Ama insanın iradesinin gerçekten hangi sonuçları değiştirdiğini gösterir.

Rıza insan onuruyla neden ilişkilidir?

Yüz, ses, sağlık bilgisi veya kişisel geçmiş yalnız veri değildir. İnsanların: tanınma, kendini ifade etme, kim adına konuştuğunu belirleme, hangi ilişkiye girdiğini seçme haklarıyla bağlantılıdır. Bir sistem insanın sesini kullanarak yeni cümleler ürettiğinde yalnız teknik bir dosya çalıştırmaz. İnsanın toplumdaki varlığını kullanır. Bir kurum çalışanın konuşmalarından gizli performans puanı çıkardığında yalnız analiz yapmaz. İnsanın çalışma ilişkisinin anlamını değiştirir. Bir platform kullanıcının sessizliğini kabul saydığında yalnız ayar seçmez.

İnsanın karar vermeme hâlini kendi lehine yorumlar. Bu nedenle rıza yalnız veri yönetimi değildir.

İnsanın kendi sınırını söyleyebilme hakkıdır.

Rıza güven ilişkisini kurar

Bir insan yapay zekâ sistemine geniş yetki verebilir. Bunu bilerek ve isteyerek yapabilir. Örneğin: “Onayladığım eğitim metinlerini, belirlediğim altı dilde ve iç platformlarda bir yıl boyunca avatarımla yayımlayabilirsiniz.” Bu geniş fakat belirli bir rıza olabilir. İnsan her videoyu tek tek onaylamak istemeyebilir. Bu da mümkündür. Önemli olan: kapsamı anlaması, gerçek seçim yapması, sınırı değiştirebilmesi, geri çektiğinde sistemin davranmasıdır. Rıza, otonomiyi engellemez.

Otonominin meşru sınırını kurar.

Rızanın sade hükmü

Bir insan: “Evet.” diyebilir. Ama şu sorular cevapsızsa bu kelimenin sınırı bilinmez:

Neye evet?
Hangi amaçla?
Hangi veriyle?
Hangi modelde?
Hangi cümlede?
Hangi dilde?
Hangi kanalda?
Kime karşı?
Ne kadar süreyle?
Hangi sağlayıcıya?
Ne kadar geri alınabilir biçimde?

Yüzünü kullanmaya evet demek sesine evet değildir. Kayda evet demek modele evet değildir. Modele evet demek yeni cümlelere evet değildir. İçeriğe evet demek yayına evet değildir. Bir yayına evet demek bütün geleceğe evet değildir. Ve dün söylenen evet:

Bugünkü hayırdan daha güçlü değildir.

İnsan “hayır” dediğinde sistem yalnız bunu kaydetmemeli. Davranışını değiştirmelidir.

MADDE 5 — KISA ANAYASA METNİ

Yapay zekâ sistemlerinde rıza; açık, belirli, anlaşılır, özgürce verilmiş, güncel, kanıtlanabilir ve geri alınabilir olmalıdır.

Rıza; kimin, hangi veri veya kimlik unsuruna, hangi amaç, işlem, çıktı, kanal, hedef kitle, dil, ülke, süre, tekrar, sağlayıcı ve türetilmiş kullanım kapsamında izin verdiğini göstermelidir. Yüz kullanımı ses kullanımı; kayıt izni model eğitimi; model eğitimi içerik üretimi; içerik üretimi yayın; tek kullanım sürekli vekâlet; iç kullanım kamu kullanımı ve bir dilde onay bütün dillerde onay anlamına gelmez. İnsan sessizliği, geçmiş davranışı, teknik erişim, genel hizmet kabulü, iş ilişkisi veya başka amaç için verilmiş izin yüksek etkili yeni kullanımın otomatik rızası sayılamaz.

Rıza, reddetmenin gerçek olmadığı, hizmet veya iş ilişkisiyle ilgisiz kullanımların paketlendiği, maddi risklerin saklandığı, reddin ceza ürettiği veya insanın güç dengesizliği nedeniyle özgür seçim yapamadığı durumda geçerli kabul edilemez.

Bir işlem rızaya dayanmıyorsa kurum göstermelik rıza istememeli; davranışın gerçek dayanağını, sınırlarını, itiraz ve denetim yolunu dürüstçe açıklamalıdır.

İnsan rızasını tamamen veya belirli amaç, veri, dil, kanal, süre ve sağlayıcı bakımından kısmen geri çekebilir. Geri çekme merkez kayda işlenmekle kalmamalı; ilgili alt ajanlara, araçlara, kuyruklara, tokenlara, belleklere, sağlayıcılara ve zamanlanmış yayınlara uygulanmalıdır. Rıza, ilgili yüksek etkili eylem gerçekleştirilmeden önce ve yürütme anında yeniden doğrulanmalıdır. Kuyruğa alınmış görev eski rızayı kalıcı işlem hakkı olarak taşıyamaz. Rıza sınırları, ham veriden üretilen modellere, puanlara, vektörlere, sentetik çıktılara ve diğer türetilmiş varlıklara miras kalmalıdır. Verinin veya kimlik unsurunun biçimini değiştirmek rıza sınırını ortadan kaldırmaz.

Tam silme veya modelden geri alma teknik olarak garanti edilemiyorsa bu sınır rıza alınmadan önce açıkça anlatılmalı; geri çekme sonrasında kalan ve doğrulanamayan etkiler dürüstçe bildirilmelidir. Bir insanın rızası başka bir insan, yönetici, kurum, ajan veya platform tarafından kendiliğinden üretilemez. Temsilci rızası yalnız doğrulanmış ve ilgili yetki içinde geçerlidir. Rıza vermemek veya rızayı geri çekmek; çalışanı, müşteriyi, adayı ya da kullanıcıyı haksız biçimde cezalandırma, görünmezleştirme, temel hizmetten mahrum bırakma veya olumsuz profil sinyaline dönüştürme aracı olamaz.

Her insan, verdiği rızanın anlaşılır makbuzunu; geri çektiğinde hangi davranışların durduğunu, hangi çıktıların kaldırıldığını, hangi model ve dış kopyaların kaldığını ve hangi etkilerin doğrulanamadığını öğrenme hakkına sahiptir.

Rıza bir defa alınarak makinenin gelecekteki bütün davranışlarını meşrulaştıran açık çek değildir. İnsan iradesi değiştiğinde sistemin davranışı da değişmelidir.

Rıza, insanın kendi kimliği ve verisi üzerindeki sınırı belirler. Fakat bir insanın belirli kullanıma rıza vermesi, görevi alan her ajanın bu davranışı gerçekleştirmeye yetkili olduğu anlamına gelmez. Mina yüz ve ses modelinin belirli eğitimlerde kullanılmasına izin verebilir. Yine de: içerik ajanı yeni ticari iddia yazmaya, yayın ajanı kamuya çıkmaya, bağlı şirket modeli kullanmaya, alt ajan rızayı başka kanala genişletmeye yetkili olmayabilir. Rıza sahibi: “Bu kullanım benim açımdan kabul edilebilir.” demiştir.

Kurum ve ajan sistemi ayrıca şu soruya cevap vermelidir:

Bu özel eylemi kim, hangi görev ve teknik yetkiyle gerçekleştirebilir?

Bir insanın rızası bulunabilir. Yanlış ajan davranabilir. Doğru ajan yanlış hedefte davranabilir. Ana ajan yalnız taslak yetkisine sahipken alt ajana gönderim görevi verebilir. Teknik araç açık olduğu için davranış kendiliğinden meşru sayılabilir. Bu nedenle sıradaki kurucu hüküm şudur: MADDE 6 — YETKİ DEVREDİLEBİLİR, KENDİLİĞİNDEN GENİŞLETİLEMEZ