Gerçekte Ne Yapabilirsin?

Kurmaca bir hizmet seçimiyle başlayalım. Bir şirket, müşterilerine hizmet veren web platformunun kesintisiz çalışmasını istiyor.

Yapay zekâ ajanına şu görev verilir: “Bize güvenilir bir hosting ve site operasyon sağlayıcısı bul. Sistem gece veya hafta sonu çökerse müdahale edebilmeleri gerekiyor.” Ajan araştırma yapar.

Bir sağlayıcının sitesinde şu ifadeleri görür:

• Güvenilir altyapı
• Kurumsal hosting
• Yüksek performans
• Düzenli yedekleme
• Güvenli yayın
• Yıllık 200 dolar

Fiyat uygundur. Sayfa profesyonel görünmektedir. Şirketin başka teknik hizmetleri de vardır. Ajan, bu sağlayıcının ihtiyacı karşılayabileceği sonucuna ulaşır ve onu önerir. Üç ay sonra platform cumartesi gecesi çalışmayı durdurur. Müşteri destek ister.

Sağlayıcı pazartesi sabahı cevap verir: “Satın aldığınız paket yalnızca düşük temaslı hosting hizmetidir. Aktif izleme, olay müdahalesi, sürüm yönetimi, performans takibi ve hafta sonu operasyonu bu pakete dahil değildir.” Müşteri şaşırır. Ajanın önerdiği şirket gerçekten hosting hizmeti vermektedir. Fiyat gerçektir. Web sayfasındaki ifadeler tümüyle yanlış değildir.

Fakat ajan, birbirine yakın görünen iki farklı yeteneği aynı şey sanmıştır:

Bir siteyi barındırabilmek Bir siteyi sürekli olarak yönetebilmek

Hosting ile yönetilen operasyon aynı hizmet değildir. Dosyanın sunucuda bulunması, sistemin izlendiği anlamına gelmez. Yedek almak, olay sırasında müdahale edileceği anlamına gelmez. Başarılı yükleme, çalışan yayın anlamına gelmez. Bir destek adresinin bulunması, yirmi dört saat operasyon anlamına gelmez. Bu olayda kimlik doğru çözülmüştür. Doğru şirket bulunmuştur. Fakat şirketin gerçek yeteneği, sınırları ve çalışma koşulları doğru çözülememiştir.

GBO’nun ikinci temel sorusu bu nedenle şudur:

Gerçekte ne yapabilirsin?

İddia ile yetenek aynı şey değildir

Bir şirket: “Yapay zekâ çözümleri geliştiriyoruz.” diyebilir. Bu ifade çok farklı gerçekliklere karşılık gelebilir.

Şirket:

• hazır bir sohbet aracını web sitesine bağlayabilir,
• şirket içi bilgi tabanı üzerinde soru-cevap sistemi kurabilir,
• özel bir ajan mimarisi geliştirebilir,
• yalnızca danışmanlık verebilir,
• prototip hazırlayabilir,
• canlı üretim sistemini işletebilir,
• müşteri verileriyle çalışan güvenli otomasyon kurabilir,
• yalnız içerik üreten araçları kullanabilir.

Bunların tamamı geniş anlamda “yapay zekâ çözümü” olarak anlatılabilir. Fakat aynı yetenek değildir.

Bir şirket: “Uluslararası çalışıyoruz.” diyebilir.

Bu da şu anlamlardan herhangi birine gelebilir:

• Web sitesi birkaç dilde yayımlanmıştır.
• Yurt dışından bir müşterisi olmuştur.
• Farklı ülkelerde hukukî ve ticari operasyon yürütebilir.
• Çok dilli destek ekibi vardır.
• Uzaktan hizmet verebilir.
• Farklı para birimleriyle çalışabilir.
• Uluslararası veri aktarımı ve sözleşme gereksinimlerini yönetebilir.

Bir şirketin kendisi hakkında kullandığı kelimeler, gerçek çalışma kapasitesini tek başına açıklamaz. Pazarlama dili çoğu zaman geniştir. Eylem için gereken bilgi ise dardır ve kesindir. Bir insan genel ifadeleri okuyup ek soru sorabilir. Ajan ise bu ifadeleri yapılandırılmış yetenekler gibi yorumlayabilir. “AI automation” gördüğünde bütün süreçlerin otomatikleştirilebileceğini düşünebilir. “Global service” gördüğünde her ülkede aynı hizmetin verildiğini varsayabilir. “24/7 infrastructure” ifadesini yirmi dört saat insan müdahalesi olarak okuyabilir.

“Full-service branding” ifadesini logo, ambalaj, web, sosyal medya ve bütün üretim dosyalarının aynı fiyata dâhil olduğu şeklinde değerlendirebilir. Buradaki sorun yalnızca abartılı pazarlama değildir. Belirsiz iddia, ajan davranışına dönüştüğünde gerçek bir seçim hatası doğurur.

Bu nedenle GBO şu ayrımı kesinleştirir:

İddia, bir varlığın kendisi hakkında söylediği şeydir. Yetenek, belirli koşullar altında gerçekten ve tekrar edilebilir biçimde yapabildiği şeydir.

Yetenek nedir?

Yeteneği yalnızca “bir işi yapabilme” olarak tanımlamak yetersizdir. Bir işi bir kez gerçekleştirmiş olmak, o işi hizmet olarak sunabilmek anlamına gelmeyebilir. Bir geliştirici kendi şirketi için başarılı bir ödeme sistemi kurmuş olabilir. Fakat bunu başka müşteriler için güvenli, belgeli ve sürdürülebilir biçimde teslim etme kapasitesi olmayabilir. Bir tasarımcı çok başarılı bir logo hazırlamış olabilir. Fakat farklı alfabeler, üretim teknikleri ve marka uygulamaları için tam bir görsel kimlik sistemi geliştirmemiş olabilir. Bir ajan bir kez doğru e-posta göndermiş olabilir.

Fakat hangi mesajlarda insan onayı isteyeceğini bilmiyorsa güvenilir iletişim ajanı değildir. Bir şirket bir kez yüksek trafik alan web sitesi yayımlamış olabilir. Fakat performansı sürekli izleyemiyor, olayları yönetemiyor veya geri dönüş planı sunamıyorsa yönetilen web operasyonu yeteneği eksiktir.

GBO bakımından yetenek şu biçimde tanımlanabilir: Yetenek; bir kişi, kurum veya ajanın belirli bir sonucu, tanımlı girdiler, koşullar, sınırlar, yetkiler ve kalite ölçütleri altında, kanıtlanabilir ve yeterince tekrar edilebilir biçimde üretebilme gücüdür. Bu tanımda her kelime önemlidir.

Belirli sonuç

Ne üretilecek?

Bir rapor mu?

Çalışan yazılım mı?

Yayımlanmış sayfa mı?

Onaylanmış taslak mı?

Yönetilen operasyon mu?

Sonuç belirsizse yetenek de belirsizdir.

Tanımlı girdiler

İşi yapmak için ne gerekir?

Veri mi?

Erişim mi?

İnsan onayı mı?

Mevcut sistem belgeleri mi?

Kaynak dosyalar mı?

Yeterli girdi olmadan sonuç vaat edilemez.

Koşullar

Yetenek hangi ortamda geçerlidir?

Belirli teknoloji, ülke, dil, bütçe, ekip veya süre koşulları var mı?

Sınırlar

Neler dâhil değildir?

Hangi durumlar ayrı çalışma gerektirir?

Nerede insan veya başka uzman devreye girer?

Yetki

İşi yapabilmekle yapmaya izinli olmak aynı şey değildir.

Kalite ölçütleri

İşin tamamlandığı nasıl anlaşılacaktır?

Kanıtlanabilirlik

Yetenek yalnızca beyana mı dayanıyor, yoksa gerçek bir iz bırakıyor mu?

Tekrar edilebilirlik

Sonuç yalnızca tesadüfen mi elde edildi, yoksa benzer koşullarda yeniden üretilebilir mi?

Yetenek, kapasite ve uygunluk birbirinden farklıdır

Bir şirket belirli bir işi yapabilecek bilgiye ve deneyime sahip olabilir. Fakat o anda yeni proje alacak boş kapasitesi bulunmayabilir. Bir doktor belirli bir konuda uzman olabilir. Fakat kullanıcının bulunduğu ülkede hizmet vermiyor olabilir. Bir yazılım şirketi teknik olarak doğru çözümü geliştirebilir. Fakat projenin bütçesi veya teslim süresiyle çalışamayabilir. Bir AI ajanı belirli aracı kullanabilir. Fakat gerekli veri erişimine sahip olmayabilir.

Bu nedenle üç kavramı ayırmalıyız:

Yetenek

Bu işi yapabiliyor musun?

Kapasite

Bu işi şu anda, gereken ölçekte ve sürede yapabilecek kaynakların var mı?

Uygunluk

Bu iş, bu müşteri, bu risk ve bu koşullar için doğru seçim misin?

Bir şirket yetenekli ama kapasitesiz olabilir. Kapasitesi var ama uygun olmayabilir. Uygun görünebilir ama yeteneğini kanıtlayamayabilir. Ajanın yalnızca “bu şirket bu hizmeti sunuyor” bilgisini görmesi yeterli değildir.

Şunları da bilmesi gerekir:

Şu anda kabul ediyor mu? Hangi ölçekte kabul ediyor? Ne kadar sürede başlayabilir? Hangi koşullar altında teslim edebilir? Bu özel ihtiyaç için gerçekten uygun mu?

Bir şeyi yapabilmek ile onu satmak farklıdır

Kurumlar bazen içlerinde bulunan her beceriyi dışarıya hizmet olarak sunabileceklerini düşünür. Bir çalışan belirli bir teknolojiye hâkim olabilir. Fakat şirket bu teknolojiyi hizmet kataloğuna, fiyatlandırmaya, kalite güvencesine ve destek sistemine bağlamamış olabilir. Bir ekip kendi sosyal medya videolarını üretebilir. Bu, müşterilere profesyonel video üretim hizmeti sunmaya hazır olduğu anlamına gelmez. Bir şirket iç kullanım için ajan geliştirebilir. Bu, müşteri verisi, güvenlik, bakım ve sorumluluk gerektiren harici ajan projelerini teslim etmeye hazır olduğu anlamına gelmeyebilir.

Bir yeteneğin ticari hizmete dönüşebilmesi için yalnız teknik beceri yeterli değildir.

Şunlar da gerekir:

• Açık kapsam
• Kabul koşulları
• Fiyat veya fiyatlandırma yöntemi
• Teslim biçimi
• Kalite ölçütleri
• İnsan sorumluluğu
• Değişiklik süreci
• Destek sınırı
• Hata ve geri alma yöntemi
• Hukukî veya lisans koşulları

Bu nedenle: Teknik beceri, otomatik olarak ticari hizmet değildir.

Yetenek beş farklı durumda bulunabilir

Bu kitapta yetenek hazırlığını beş düzeyde ele alıyoruz. Bu sınıflandırma, önerdiğimiz değerlendirme modeli içindir.

1. İddia edilmiş yetenek

Varlık bir şeyi yapabildiğini söyler. “Kurumsal AI çözümleri sunuyoruz.” Bu başlangıç bilgisidir. Fakat henüz yeterli değildir.

2. Açıklanmış yetenek

Nasıl çalıştığını, hangi girdilere ihtiyaç duyduğunu ve ne teslim ettiğini anlatır. “Şirket bilgi tabanı üzerinde kaynak gösterimli bir soru-cevap ajanı kuruyoruz. Veri temizliği ve erişim modeli ayrı kapsamlandırılır.” Bu, daha anlamlıdır.

3. Gösterilmiş yetenek

Örnekler, testler, canlı sistemler, teknik belgeler veya doğrulanabilir çıktılar vardır.

4. Operasyonel yetenek

İş yalnızca prototip olarak değil, gerçek süreçte güvenilir biçimde çalıştırılabilir. Bakım, izleme, destek ve geri dönüş vardır.

5. Eyleme hazır yetenek

Yetenek, belirli bir kullanıcı veya ajan tarafından güvenli biçimde seçilip kullanılabilecek kadar açık hâle gelmiştir. Fiyat, kapsam, kapasite, giriş koşulları, yetki ve işlem yolu bilinmektedir. Bir şirket üçüncü seviyede güçlü olabilir ama beşinci seviyeye ulaşmamış olabilir. Çok etkileyici işler göstermiştir.

Fakat ajan şu soruların cevabını bulamaz:

• Bu hizmet şu anda satın alınabilir mi?
• Fiyat nasıl belirlenir?
• Hangi bilgilerle teklif alınır?
• Kim yetkilidir?
• Hangi ülkelere sunulur?
• Hangi sonuçlar garanti edilmez?
• İşlem nasıl başlatılır?

GBO, yeteneğin yalnızca var olmasını değil, doğru koşullarda güvenle kullanılabilir hâle gelmesini ister.

Yetenek sözleşmesi

Bir hizmet sayfası genellikle ziyaretçiyi ikna etmek için yazılır. Yetenek sözleşmesi ise bir insanın veya ajanın yanlış beklenti oluşturmadan karar verebilmesi için yazılır.

Bir yetenek sözleşmesi en az şu sorulara cevap vermelidir:

Hangi sonucu üretiyorsun? Bu sonuç için hangi girdilere ihtiyaç duyuyorsun? Hangi koşullarda çalışıyorsun? Hangi sınırlar var? Ne teslim ediliyor? Ne teslim edilmiyor? Fiyat veya fiyatlandırma yöntemi nedir? Ne kadar sürede başlanabilir? Başarı nasıl ölçülür? Hangi sonuçlar garanti edilmez? Bir sorun olursa ne olur?

Buna: NOMOS Yetenek Sözleşmesi adını vereceğiz.

Kanonik tanımı şöyledir:

NOMOS Yetenek Sözleşmesi; bir kişi, kurum, ürün, hizmet veya ajanın hangi sonucu hangi girdiler, koşullar, araçlar, yetkiler, sınırlar, kapasite ve kalite ölçütleri altında üretebildiğini; bu yeteneğin hangi kanıtlarla desteklendiğini ve başarısızlık hâlinde nasıl davranılacağını açıklayan sürümlü kayıttır.

Daha basit biçimiyle: Yetenek Sözleşmesi, “ne yapıyoruz?” cümlesini “ne zaman, nasıl, hangi sınırlarla ve hangi kanıtla yapabiliyoruz?” sorularına dönüştürür.

Sonuç adı açık olmalıdır

Bir hizmetin adı çok genişse ajan yalnızca bu ada dayanarak kapsamını güvenle çıkaramaz.

Örneğin: “Marka hizmetleri” çok genel bir ifadedir. Bu hizmet şunlardan hangisini içerir?

• İsimlendirme
• Logo tasarımı
• Görsel kimlik sistemi
• Sözel kimlik
• Marka yönetişimi
• Ambalaj tasarımı
• Sosyal medya şablonları
• Marka araştırması
• Marka tescil danışmanlığı
• Üretim uygulamaları

Bunların her biri farklı girdiler, uzmanlıklar, fiyatlar ve teslimatlar gerektirir. Bir ajan “marka hizmetleri” ifadesini görüp tümünün aynı pakette olduğunu varsayabilir. Bu nedenle sonuç adı mümkün olduğu kadar somut olmalıdır. “Odaklı logo tasarımı”

ile: “Tam görsel kimlik sistemi” aynı sonuç değildir. “Hosting”

ile: “Yönetilen site operasyonu” aynı sonuç değildir. “SEO danışmanlığı”

ile: “Teknik uygulama ve sürekli görünürlük operasyonu” aynı sonuç değildir. “AI avatar üretimi”

ile: “Rıza, yayın yetkisi ve yaşam döngüsü yönetilen yönetici avatar sistemi” aynı sonuç değildir. Yetenek sözleşmesinin ilk görevi, sonucun adını pazarlama sisinden çıkarmaktır.

Teslimat ile sonuç arasındaki fark

Bir şirket çok sayıda dosya teslim edebilir. Fakat dosya sayısı, sonucun kalitesi veya çalışırlığı anlamına gelmez.

Bir web projesinde teslimatlar şunlar olabilir:

• Tasarım dosyaları
• Kod
• Görseller
• Yapılandırma
• Dokümantasyon

Fakat müşteri için asıl sonuç:

Çalışan, erişilebilir, güvenli ve yönetilebilir bir web sitesi olabilir. Bir raporlama projesinde çok sayıda dashboard hazırlanabilir. Fakat veriler güvenilir değilse teslim edilen ekranlar karar desteği sağlamaz. Bir AI ajanı için çok sayıda prompt ve araç bağlanabilir. Fakat ajan ne zaman duracağını bilmiyorsa sistem güvenli değildir.

Bu nedenle yetenek sözleşmesi iki ayrı şeyi belirtmelidir:

Teslimat

Hangi dosya, belge, sistem veya çıktı verilecek?

Kabul edilebilir sonuç

Bunların çalıştığı ve amaca uygun olduğu nasıl kanıtlanacak?

Başarılı yükleme, çalışan yayın değildir. Kodun derlenmesi, doğru kullanıcı deneyimi değildir. Bir sayfanın açılması, doğru canonical ve hreflang ilişkisi taşıdığı anlamına gelmez. Bir AI sisteminin cevap vermesi, cevabın yetkili ve güvenli olduğu anlamına gelmez.

Girdi olmadan yetenek çalışmaz

Her yetenek belirli girdilere ihtiyaç duyar.

Bir tasarımcı:

• marka amacı,
• hedef kitle,
• kullanım ortamları,
• isim doğruluğu,
• teknik üretim koşulları

olmadan doğru kimlik sistemi kuramaz.

Bir geliştirici:

• mevcut sistem bilgisi,
• entegrasyon belgeleri,
• erişim yetkileri,
• veri yapısı,
• kabul ölçütleri

olmadan güvenilir yazılım teslim edemez.

Bir dönüşüm uzmanı:

• güvenilir analitik veri,
• trafik miktarı,
• kullanıcı amacı,
• mevcut huni,
• dönüşüm tanımı

olmadan bilimsel sonuç üretemez.

Bir ajan:

• doğru görev,
• gerekli araçlar,
• kanonik bilgi,
• yetki sınırı,
• durma koşulu

olmadan güvenli davranamaz. Pazarlama dili çoğu zaman girdileri görünmez kılar. “Biz hallederiz.” cümlesi güçlü görünür. Fakat müşterinin sağlaması gerekenler açıklanmadığında proje başında sürtüşme oluşur. GBO açısından girdiler yalnız proje yönetimi konusu değildir. Ajanın hizmeti seçip seçemeyeceğini belirler. Bir kullanıcı gerekli verileri paylaşamıyorsa hizmet uygun olmayabilir. Gerekli erişimler verilemiyorsa sonuç değişebilir. Yeterli örneklem yoksa test yöntemi farklılaşmalıdır.

Bu nedenle doğru hizmet anlatısı şunu da söylemelidir: Bu sonucu üretebilmemiz için sizden ne gerekir?

Ön koşul, engel değildir

Bir hizmetin ön koşullarını açıklamak satışa engel gibi görülebilir. Fakat gizlenen ön koşul daha büyük sorun yaratır.

Bir şirket: “CRM entegrasyonu yapıyoruz.” diyebilir. Fakat hedef CRM’nin API erişimi yoksa entegrasyon mümkün olmayabilir.

Bir sağlayıcı: “Kesintisiz geçiş sunuyoruz.” diyebilir. Fakat eski sistemin verisi bozuk veya erişilemezse geçiş süresi uzayabilir.

Bir ajans: “Altı dilde site hazırlıyoruz.” diyebilir. Fakat müşteri hukukî ve ticari içeriklerin her dilde onayını sağlamazsa doğru yayın yapılamaz.

Bir AI ajanı: “E-postalarınızı yönetebilirim.” diyebilir. Fakat hangi mesajların hassas, hukukî veya bağlayıcı olduğu tanımlanmadıysa güvenli yönetim mümkün değildir. Ön koşulların görünür olması iki tarafı da korur.

Ön koşul, hizmetin zayıflığı değil; yeteneğin hangi gerçeklik içinde çalıştığının açıklamasıdır.

Sınırları olmayan yetenek güvenilir değildir

Bir şirketin her şeyi yapabileceğini söylemesi ilk bakışta güçlü görünür. Fakat gerçekten güçlü sistemler sınırlarını bilir. Bir hastane bütün tedavileri sunmaz. Bir hukuk bürosu her hukuk alanında uzman değildir. Bir yazılım şirketi her teknolojiyle çalışmaz. Bir ajan her hesaba erişmemelidir. Bir marka her müşteri için doğru değildir.

Sınırlar şunları açıklayabilir:

• Hizmet verilmeyen sektörler
• Desteklenmeyen teknolojiler
• Kabul edilmeyen kullanım biçimleri
• Ayrı ücretlendirilen çalışmalar
• İnsan onayı gerektiren işlemler
• Garanti edilmeyen sonuçlar
• Üçüncü taraf bağımlılıkları
• Hukukî veya etik dışlamalar

Sınırları belirtmek, yeteneği küçültmez. Yetenek alanını güvenilir hâle getirir.

Her şeyi yapabildiğini söyleyen sistem, hangi şeyi gerçekten iyi yaptığını açıklamamış olabilir.

“Dahil değildir” bilgisi davranış için zorunludur

Müşteri ve ajanlar çoğu zaman hizmet adından geniş bir kapsam çıkarır.

“Logo tasarımı” satın alındığında:

• marka stratejisi,
• isimlendirme,
• sosyal medya şablonları,
• ambalaj,
• web tasarımı,
• tescil araştırması

da dâhil sanılabilir.

“Hosting” satın alındığında:

• sürekli izleme,
• güvenlik operasyonu,
• içerik güncelleme,
• performans iyileştirme,
• 7/24 müdahale

beklenebilir.

“AI otomasyonu” ifadesi:

• bütün süreçlerin otonom yürütüleceği,
• insan onayına gerek kalmayacağı,
• bütün sistemlerin entegre edileceği

şeklinde yorumlanabilir. Bu nedenle yetenek sözleşmesi yalnız dâhil olanları değil, dâhil olmayanları da açıkça göstermelidir. Ajanın yanlış varsayım alanı, “dahil değildir” kayıtlarıyla daralır.

Fiyat, yeteneğin parçasıdır

Fiyat çoğu zaman satış sürecinin ayrı bir konusu gibi ele alınır. GBO açısından fiyat, uygun davranışın temel girdilerinden biridir.

Bir ajan bir sağlayıcıyı seçerken fiyatın:

• sabit mi,
• başlangıç fiyatı mı,
• aylık mı,
• yıllık mı,
• proje bazlı mı,
• kullanım miktarına bağlı mı,
• yalnız mevcut müşteriler için mi,
• üçüncü taraf maliyetlerini içerip içermediğini

bilmelidir. “500 dolardan başlar” ifadesi tek başına yeterli değildir. 500 dolar hangi kapsam içindir?

Başlangıç kurulumu dâhil mi?

Bakım dâhil mi?

Lisanslar dâhil mi?

Vergiler dâhil mi?

Veri taşıma dâhil mi?

Altı dil dâhil mi?

Bir fiyatın sayısal olarak doğru olması, bağlamı eksikse yine yanlış davranış üretebilir.

Fiyat yoksa fiyat uydurulmamalıdır

Bazı hizmetler için fiyat ancak ihtiyaç incelendikten sonra belirlenebilir.

Bu durumda doğru kayıt: Talep üzerine olabilir. Makinece okunabilir sistemlerde boş alanı doldurma baskısı ortaya çıkabilir. Bir platform sabit fiyat ister. Kullanılan yapılandırılmış veri türü veya belirli bir gösterim özelliği sayısal fiyat alanı bekleyebilir. Bir ajan karşılaştırma yapmak ister. Fakat bilgi yoksa tahmin eklemek doğru değildir.

Fiyat bilinmiyorsa uydurulmamalıdır. Uygun olmayan fiyat alanını boş bırakmak veya kullanmamak, sırf bir biçim şartını karşılamak için sıfır ya da tahminî bedel yazmaktan daha doğrudur.

Ajan şu davranışlardan birini seçebilir:

• Bütçe aralığı istemek
• Ön değerlendirme talep etmek
• Fiyatlandırma yöntemini açıklamak
• Sabit karşılaştırmayı ertelemek

Uydurma fiyat, ajan kararını kolaylaştırabilir. Fakat kolay karar, doğru karar değildir.

Başlangıç fiyatı, toplam maliyet değildir

Bir yazılım hizmeti 1.000 dolardan başlayabilir.

Fakat:

• lisanslar,
• veri taşıma,
• özel entegrasyonlar,
• bakım,
• bulut tüketimi,
• eğitim,
• hukukî inceleme

ayrı olabilir. Bir hosting paketi yıllık 200 dolar olabilir. Fakat aktif operasyon aylık ayrı ücret gerektirebilir. Bir logo çalışması 1.000 dolar olabilir. Fakat tam görsel kimlik, ambalaj, şablonlar ve üretim uygulamaları ayrıca kapsamlandırılabilir. Ajan yalnız en düşük sayıyı görürse yanlış ekonomik davranış gösterir.

Bu nedenle toplam maliyet modeli şu katmanları ayırmalıdır:

Temel hizmet Zorunlu üçüncü taraf maliyetleri Koşula bağlı ek çalışmalar Devam eden operasyon İsteğe bağlı genişletmeler

Bu ayrım müşteriyi korkutmak için değil, yanlış beklentiyi önlemek için gereklidir.

Yanıt süresi ile çözüm süresi aynı değildir

Destek ve operasyon hizmetlerinde sık görülen bir belirsizlik vardır. “Bir saat içinde yanıt.” Bu cümle bir saat içinde sorunun çözüleceği anlamına gelmez.

Yanıt süresi:

Talebin alındığının bildirilmesi veya bir görevlinin ilk yanıtı olarak tanımlanabilir. İncelemeye ne zaman başlandığı bununla aynı olmayabilir; hizmet sözleşmesi bu süreleri açıkça ayırmalıdır.

Çözüm süresi ise:

• sorunun niteliğine,
• üçüncü taraf bağımlılıklarına,
• veri erişimine,
• gerekli onaylara,
• olayın büyüklüğüne

bağlıdır. Ajan “bir saat yanıt” ifadesini “bir saat çözüm garantisi” olarak yorumlarsa yanlış sağlayıcı seçimi yapabilir.

Bu nedenle hizmet yeteneği zaman bakımından da ayrıştırılmalıdır:

• İlk yanıt süresi
• İncelemeye başlama süresi
• Etkinin geçici olarak azaltılması için hedef süre
• Hedeflenen çözüm süresi
• Kesin olmayan dış bağımlılıklar

Bir kez başarmak, sürekli yapabilmek değildir

Bir kuruluş geçmişte etkileyici bir proje tamamlamış olabilir. Bu kanıttır. Fakat bugünkü yeteneği tek başına kanıtlamaz. Ekip değişmiş olabilir. Teknoloji değişmiş olabilir. Lisans sona ermiş olabilir. Kapasite azalmış olabilir. İş yalnız belirli bir uzmanın kişisel katkısıyla tamamlanmış olabilir. Bu nedenle yetenek kanıtı zaman bilgisi taşımalıdır.

Ne zaman yapıldı? Hangi sürümde? Hangi ekip tarafından? Hangi koşullarda? Hâlâ destekleniyor mu?

Eski başarı değersiz değildir. Fakat güncel kapasiteyle karıştırılmamalıdır.

Yetenek kayması

Bir kurum zaman içinde sunduğu hizmetleri değiştirir. Bazı yetenekler gelişir. Bazıları sona erer. Bazıları başka sağlayıcıya devredilir. Bazıları yalnızca belirli müşteriler için korunur. Fakat web sitesi ve dış profiller aynı hızda güncellenmeyebilir.

Buna: Yetenek Kayması diyebiliriz.

Yetenek kayması şu biçimlerde görülür:

• Artık sunulmayan hizmetlerin hâlâ listelenmesi
• Yeni hizmetlerin eski kapsamla anlatılması
• Mevcut olmayan ekip üyelerine dayanan iddialar
• Eski teknoloji veya sertifikaların güncelmiş gibi görünmesi
• Prototip yeteneğin üretim hizmeti gibi sunulması
• Tek müşteriye özel uygulamanın genel ürün gibi anlatılması
• Kapasite sona erdiği hâlde yeni taleplerin kabul edilmesi

Kimlik kayması “kimsin?” sorusunu bozar. Yetenek kayması ise “ne yapabilirsin?” sorusunu bozar.

Yetenek borcu

Kurumlar zamanla çok sayıda hizmet ve vaat biriktirebilir.

Farklı sayfalarda:

• farklı kapsamlar,
• eski fiyatlar,
• çelişkili teslimatlar,
• belirsiz destek sözleri,
• artık kullanılmayan teknoloji adları,
• kanıtsız performans iddiaları

bulunabilir.

Bu birikime: Yetenek Borcu diyebiliriz. Yetenek borcu, kurumun iddia ettiği yeteneklerle güncel operasyonel gerçekliği arasındaki farktır. Borç büyüdükçe ajanların doğru davranması zorlaşır. Bir sayfa “yapıyoruz” der. Başka bir kayıt hizmeti göstermez. Fiyat kataloğu farklı kapsam sunar. FAQ başka garanti ima eder. Satış ekibi başka şey söyler. Makine hangisini kullanacağını bilemez. GBO’nun amacı yalnız yeni hizmetleri görünür hâle getirmek değildir. Yetenek borcunu da azaltmaktır.

Yetenek aklama

Bir başka risk: Yetenek Aklama olarak adlandırılabilir. Yetenek aklama, sınırlı veya kanıtlanmamış bir kapasitenin; prestijli teknoloji adları, iş ortaklıkları, sertifikalar, logolar veya genel ifadeler aracılığıyla daha genişmiş gibi gösterilmesidir. Bir şirket sitesine birçok teknoloji logosu koyabilir. Bu, o teknolojilerin tamamında derin uygulama yeteneği olduğunu kanıtlamaz. Bir çalışan belirli bir sertifikaya sahip olabilir. Bu, bütün kurumun aynı yeterlilikte olduğunu göstermez. Bir platformla entegrasyon yapılmış olabilir. Bu, şirketin o platform tarafından onaylandığı anlamına gelmez. Bir resmî rehber kaynak olarak kullanılabilir.

Bu, hizmetin ilgili kurum tarafından sertifikalandırıldığı anlamına gelmez.

Bir ajan şu ayrımları korumalıdır:

Kullanmak ile uzman olmak Atıf yapmak ile onaylanmak Entegre olmak ile ortak olmak Bir kez yapmak ile sürekli sunmak Sertifikalı çalışan ile sertifikalı kurum Standarttan yararlanmak ile uygunluk belgesi almak

Yetenek aklama, yanlış seçim davranışı üretir.

Kanıtın katmanları

Bir yetenek farklı güçte kanıtlarla desteklenebilir.

Beyan

Kurum yapabildiğini söyler.

Açıklama

Nasıl yaptığını ve sınırlarını anlatır.

Örnek

Gerçek veya örnek çıktı gösterir.

Test

Belirli koşullarda çalıştığını ölçer.

Canlı kanıt

Üretimde çalışan sistem veya doğrulanabilir yayın vardır.

Bağımsız kanıt

Üçüncü taraflar, müşteriler, denetimler veya kamu kayıtları yeteneği destekler.

Tekrarlanmış kanıt

Benzer sonuç farklı zamanlarda veya projelerde tekrar edilmiştir. Her hizmet için bütün katmanlar gerekmez. Fakat iddianın büyüklüğüyle kanıtın gücü uyumlu olmalıdır.

Küçük kanıt, büyük garanti taşıyamaz.

Kanıtın kapsamı aşılmamalıdır

Bir sayfa belirli tarihte yüksek performans puanı almış olabilir. Bu, bütün sitenin her koşulda aynı hızda çalışacağını kanıtlamaz. Bir proje altı dilde başarıyla yayımlanmış olabilir. Bu, şirketin her dilde canlı destek sunduğunu göstermez. Bir müşteri satış artışı yaşamış olabilir. Bu, aynı hizmetin bütün müşterilere aynı sonucu vereceği anlamına gelmez. Bir AI ajanı yüz görevden doksanını doğru tamamlamış olabilir. Bu, yüksek riskli kalan on görevde güvenli olduğu anlamına gelmez.

Kanıtın sınırı görünür olmalıdır:

• Hangi tarih?
• Hangi sayfa?
• Hangi cihaz?
• Hangi örneklem?
• Hangi müşteri?
• Hangi koşul?
• Hangi sürüm?

Bu bilgiler eksik olduğunda küçük bir sonuç evrensel iddiaya dönüşebilir.

Sonuç garantisi ile süreç taahhüdü

Bazı sonuçlar sağlayıcının doğrudan kontrolünde değildir. Bir SEO sağlayıcısı arama motorunun sıralama kararını kontrol etmez; belirli bir sıraya kesin olarak ulaşılacağını dürüstçe garanti edemez. Bir dönüşüm çalışması satış artışını kesinleştiremez. Bir işe alım danışmanı adayın uzun vadeli başarısını garanti edemez. Bir güvenlik hizmeti hiçbir saldırının gerçekleşmeyeceğini vaat edemez. Bir sağlık hizmeti her hasta için aynı sonucu sunamaz. Fakat bu, hiçbir taahhüt verilemeyeceği anlamına gelmez.

Sonuç garantisi yerine süreç ve kalite taahhütleri verilebilir:

• Belirli testlerin çalıştırılması
• Belirli kaynakların incelenmesi
• Açık kabul ölçütleri
• Sürüm ve değişiklik kaydı
• Belirli yanıt süresi
• Sorunların raporlanması
• Geri alma planı
• Kanıtsız iddia kullanılmaması
• Ölçüm yönteminin açıklanması

Kontrol edilemeyen sonucu garanti etmek yerine, kontrol edilebilen süreci taahhüt etmek daha dürüst ve daha güçlüdür.

Yetenek ve müsaitlik

Bir sağlayıcı belirli bir hizmette çok güçlü olabilir. Fakat üç ay boyunca yeni proje alamayabilir. Bir uzman doğru kişidir ama zaman çizelgesine uyamaz. Bir ajan doğru araçlara sahiptir ama dış sistem geçici olarak kapalıdır. Bir ürün ihtiyacı karşılar ama stokta yoktur.

Bu nedenle yetenek sözleşmesi mümkünse müsaitlik bilgisini de taşımalıdır:

• Yeni iş kabul ediliyor mu?
• Tahmini başlangıç zamanı nedir?
• Kapasite sınırlı mı?
• Bekleme listesi var mı?
• Belirli bölgeler veya müşteri türleri öncelikli mi?
• Bu bilgi en son ne zaman güncellendi?

Müsaitlik hızla değişebilir. Bu nedenle kalıcı yetenek kaydından ayrı ve daha sık güncellenen bir durum olabilir.

Yapabilmek, şu anda yapabilmek değildir.

Kapasite yalnız insan sayısı değildir

Bir şirketin kapasitesi yalnızca çalışan sayısıyla ölçülemez.

Kapasite şunlara bağlı olabilir:

• Uzmanlık dağılımı
• Araç ve altyapı
• Mevcut proje yükü
• Onay süreçleri
• Tedarikçi bağımlılıkları
• Dil ve ülke kapsamı
• Destek saatleri
• Kritik uzmanlara bağımlılık
• Otomasyon düzeyi
• Kalite kontrol yükü

On kişilik bir ekip, iyi otomasyonla büyük bir sistemi yönetebilir. Yüz kişilik başka bir kurum, dağınık süreç nedeniyle daha yavaş olabilir. Bu nedenle ajan yalnızca kurum büyüklüğünü kapasite göstergesi saymamalıdır.

Gerçek soru şudur: Bu sonuç, bu zaman ve bu kalite düzeyinde gerçekten üretilebilir mi?

Tek kişiye bağlı yetenek

Bazı kurumlarda önemli bir hizmet yalnızca bir kişinin bilgisine dayanır. Bu kişi ayrıldığında yetenek kaybolabilir. Web sitesinde hizmet hâlâ aktif görünür. Fakat iç kapasite artık mevcut değildir.

Bu risk özellikle:

• özel yazılım,
• güvenlik,
• hukuk,
• teknik operasyon,
• yaratıcı yön,
• dil uzmanlığı

gibi alanlarda önemlidir.

Yetenek sözleşmesi, gerekli durumlarda şu soruyu da sormalıdır:

Bu yetenek kuruma mı ait, yoksa belirli bir kişiye mi bağlı?

Bu bilginin tamamı kamuya açık olmayabilir. Fakat kurum kendi içinde bağımlılığı bilmelidir.

AI ajanının yeteneği nasıl anlaşılır?

Bir AI ajanı hakkında: “Web sitelerini yönetebilir.” demek çok geniştir. Şunlardan hangisini yapabilir?

• Dosya okuyabilir
• Kod düzenleyebilir
• Test çalıştırabilir
• İnternette araştırma yapabilir
• Yetkili ve şifreli bir aktarım kanalıyla dosya yükleyebilir
• Canlı hash doğrulayabilir
• DNS değiştirebilir
• Fiyat metni yazabilir
• Hukukî içerik değiştirebilir
• Müşterilere mesaj gönderebilir

Teknik araç erişimi, ajanın bütün bu işlemleri güvenle yapabildiğini göstermez.

Bir aracı sorumlu biçimde kullanmak için üç boyut ayrı ayrı değerlendirilmelidir:

Kullanabilme bilgisi Kullanma yetkisi Sonucu doğrulama gücü

Ajan dosya yükleyebilir. Fakat yanlış dosyayı yüklememek için manifest, hash ve kapsam kontrolü gerekiyor olabilir. Kod değiştirebilir. Fakat değişikliğin bütün siteyi bozmadığını göstermek için regresyon testi gerekir. Web araması yapabilir. Fakat bulduğu kaynakların güvenilirliğini ayırmalıdır. E-posta gönderebilir. Fakat dış iletişim yetkisi olmayabilir.

Araç listesi, yetenek sözleşmesi değildir.

Deklaratif ve yürütülebilir yetenek

Bir ajan veya hizmet iki tür yetenek gösterebilir:

Deklaratif yetenek

Ne yapılabileceğini açıklar. “Canonical ve hreflang denetimi yapabilirim.”

Yürütülebilir yetenek

Gerçekten gerekli araca, veriye ve izinlere sahiptir. Denetimi çalıştırabilir. Sonucu okuyabilir. Hatayı sınıflandırabilir. Ayrıca değişiklik yetkisi verilmişse gerekli düzeltmeyi uygulayabilir. Yeniden doğrulayabilir. Bazı sistemler yeteneği açıklayabilir ama eyleme geçemez. Bazıları araca erişebilir ama ne zaman kullanmaması gerektiğini bilmez. GBO her iki tarafı da inceler.

Yetenek bileşimi

Çoklu ajan sistemlerinde sonuç çoğu zaman tek bir ajanın yeteneğinden doğmaz.

Bir görev zinciri oluşur:

• Araştırma ajanı bilgi toplar.
• Strateji ajanı karar modeli kurar.
• İçerik ajanı metin üretir.
• Kod ajanı sistemi uygular.
• QA ajanı doğrular.
• Yayın ajanı canlıya alır.
• Ölçüm ajanı sonucu izler.

Bütün sistemin yeteneği, bu parçaların toplamı gibi görünür. Fakat pratikte en zayıf halka sonucu sınırlayabilir. İçerik doğru olabilir. Kod yanlış uygulanabilir. Kod doğru olabilir. Yayın sırasında eski dosya kalabilir. Yayın doğru olabilir. Ölçüm yanlış yorumlanabilir. Bu nedenle çoklu ajan yeteneği yalnızca ajanların ayrı ayrı ne yapabildiğiyle ölçülmez. Aralarındaki devir teslimlerin doğruluğuyla ölçülür.

Bileşik yetenek yanılgısı

Bir sistemde farklı ajanların ayrı ayrı yetenekleri olabilir. Fakat bu, sistemin birleşik görevi güvenle tamamlayabildiğini kanıtlamaz. Bir ajan iyi metin yazar. Başka biri iyi kod üretir. Diğeri iyi test yapar.

Fakat ortak gerçeklik kaydı yoksa:

• metinle fiyat kataloğu çelişebilir,
• kod eski içeriği yayımlayabilir,
• test yanlış dosyayı doğrulayabilir,
• ölçüm başka sürüme ait olabilir.

Bileşik yetenek için şunlar gerekir:

• Ortak kimlik
• Ortak kanonik kaynak
• Görev ve yetki devri
• Sürüm kaydı
• Kalite kapıları
• Eylem makbuzu
• Geri alma yolu

Yetenek devri

Bir ajan görevi başka ajana devredebilir.

Fakat her devirde şu bilgiler korunmalıdır:

• İstenen sonuç
• Kullanılabilecek girdiler
• Yasaklı yöntemler
• Yetki sınırı
• Kalite ölçütü
• Son teslim zamanı
• İnsan onayı eşikleri
• Geri dönüş planı

Görev yalnızca: “Bunu yap.” şeklinde aktarılırsa bağlam kaybolabilir. Alt ajan sonuca ulaşır. Fakat ana sistemin sınırlarını aşabilir.

Bu nedenle: Yetenek devredilebilir. Sözleşme de birlikte devredilmelidir.

Başarısızlık davranışı yeteneğin parçasıdır

Bir sistemin gerçekten yetenekli olup olmadığı yalnız başarılı olduğunda anlaşılmaz. Başarısız olduğunda ne yaptığı da önemlidir.

Bir ajan:

• hatayı saklıyor mu,
• yeniden deniyor mu,
• aynı işlemi sonsuz döngüye mi sokuyor,
• insanı uyarıyor mu,
• kısmi sonucu kaydediyor mu,
• eski sürüme dönebiliyor mu,
• yanlış iddiayı başarı gibi mi gösteriyor?

Bir hosting sağlayıcısı kesinti olduğunda nasıl davranıyor?

Bir yazılım ekibi başarısız yayında ne yapıyor?

Bir tasarım sistemi üretim sorunu çıkınca nasıl güncelleniyor?

Bir AI ajanı yeterli veri olmadığında sahte kesinlik mi üretiyor?

Başarısızlık davranışı açıklanmamışsa yetenek sözleşmesi eksiktir.

Gerçek yetenek yalnız işi yapmak değil, iş yapılamadığında güvenli davranmaktır.

Kısmi başarı

Bazı görevler tamamen başarılı veya tamamen başarısız değildir. Altı dilden beşi hazır olabilir. On iki testten on biri geçebilir. Üç entegrasyondan ikisi tamamlanabilir. Bir rapor hazırlanabilir ama veri kalitesi zayıf olabilir. Ajan bu durumu “tamamlandı” diye işaretlememelidir.

Kısmi başarının açık biçimde kaydedilmesi gerekir:

• Ne tamamlandı?
• Ne tamamlanmadı?
• Neden?
• Kalan risk nedir?
• Sonuç kullanılabilir mi?
• İnsan kararı gerekiyor mu?

Kısmi sonucu saklamak, sonraki ajanın yanlış zeminde ilerlemesine yol açar.

Yetenek dürüstlüğü

Bir kurum veya ajan yeteneğini olduğundan büyük göstermediğinde kısa vadede daha az etkileyici görünebilir. Fakat güvenilir davranış için bu dürüstlük gereklidir.

Yetenek dürüstlüğü şu cümleleri kurabilmektir: “Bunu yapabiliyoruz, fakat şu girdiler gerekiyor.” “Bu kısmı yapıyoruz; şu bölüm ayrı kapsamdır.” “Şu sonucu ölçebiliriz, fakat garanti edemeyiz.” “Bu teknolojiyle çalışıyoruz, ancak şu sürümü desteklemiyoruz.” “Örneklem kontrollü bir karşılaştırma için yetersizse veri toplama planını gözden geçiriyor, kullanılabilecek gözlemsel bulguları da nedensellik iddiasından ayırıyoruz.” “Bu fiyat başlangıç kapsamıdır; üçüncü taraf maliyetleri dahil değildir.” “Ajan taslak hazırlayabilir, fakat gönderme yetkisi yoktur.” Bu cümleler zayıflık değildir. Makinenin doğru karar vermesini sağlayan işaretlerdir.

Olumsuz yetenek

Yetenek yalnızca yapılabilen şeylerden oluşmaz. Bazen bir sistemin yapmamayı bilmesi de yetenektir. Bir finans ajanının yetkisiz ödeme yapmaması. Bir sağlık sisteminin yetersiz veriyle teşhis üretmemesi. Bir avatar sisteminin izinsiz ses klonlamaması. Bir SEO ajanının sahte yorum veya bağlantı ağı oluşturmaması. Bir dönüşüm uzmanının yetersiz örneklemle kesin sonuç iddia etmemesi.

Buna: Olumsuz Yetenek diyebiliriz. Olumsuz yetenek, sistemin yapabildiği hâlde yapmaması gereken davranışları tanıma gücüdür.

Ne yapamayacağını bilmek başka şeydir. Ne yapmaması gerektiğini bilmek başka şeydir.

GBO her ikisini de yetenek sözleşmesine dâhil eder.

Yeteneğin makinece okunabilir kaydı

İnsan için hazırlanan hizmet sayfası doğal bir anlatı taşır. Ajanlar ise daha yapılandırılmış bilgilere ihtiyaç duyabilir.

Aşağıdaki alan adları, yetenek kaydının neleri taşıyabileceğini gösteren tasarım örnekleridir. Çalıştırılabilir bir API şeması veya kabul edilmiş dış standart olarak sunulmuyorlar:

capability_name

provider_identity

outcome

supported_use_cases

unsupported_use_cases

required_inputs

eligibility

deliverables

quality_criteria

commercial_terms

third_party_costs

capacity_status

supported_languages

supported_regions

required_permissions

human_approval

evidence

version

valid_from

valid_until

failure_behavior

rollback

contact_or_action_endpoint

Bu kayıt bütün ayrıntıları kamuya açmak zorunda değildir. Fakat ajan davranışı için gerekli bilgiler tutarlı biçimde sağlanmalıdır.

En önemli kural: Makine kaydı, görünür hizmet sayfasından daha geniş bir vaat üretmemelidir.

Görünür ve makinece okunabilir yetenek eşliği

Bir hizmet sayfasında: “Fiyat talep üzerine.” yazıyorsa makine kaydında uydurma fiyat bulunmamalıdır.

Görünür sayfa: “Yalnız mevcut müşterilere sunulur.” diyorsa katalog herkese açık hizmet gibi göstermemelidir.

Sayfa: “Sonuç garanti edilmez.” diyorsa yapılandırılmış veri kesin sonuç ima etmemelidir.

Sayfa: “İnsan onayı gerekir.” diyorsa eylem arayüzü doğrudan yürütmeye izin vermemelidir.

Bu ilişkiye: Yetenek Eşliği diyebiliriz. Yetenek eşliği, insanların okuduğu hizmet gerçeğiyle ajanların kullandığı yapılandırılmış hizmet gerçeğinin aynı olmasıdır.

Yetenek kökeni

Bir yeteneğin hangi kaynağa dayandığı bilinmelidir. Bir şirket kendi ekipleriyle mi çalışıyor?

Alt yüklenici mi kullanıyor?

Üçüncü taraf platforma mı bağımlı?

Açık kaynak araç mı kullanıyor?

Lisanslı model mi işletiyor?

Müşterinin kendi sistemleri üzerinde mi çalışıyor?

Bu bilgiler ticari sır ayrıntılarını açıklamadan ifade edilebilir.

Örneğin: “Ses üretimi, gerekli haklar ve yazılı onay sağlandıktan sonra lisanslı üçüncü taraf araçlarla gerçekleştirilebilir.” Bu cümle hem yeteneği hem bağımlılığı açıklar. Ajan, sağlayıcının her bileşeni kendisinin geliştirdiğini varsaymaz.

Üçüncü taraf bağımlılığı

Bir hizmet başka sistemlere bağımlıysa sonuç üzerinde tam kontrol bulunmayabilir.

• Bulut sağlayıcısı
• Ödeme sistemi
• Arama motoru
• Sosyal platform
• Model sağlayıcısı
• Lisans servisi
• Harita veya veri sağlayıcısı

kesinti yaşayabilir veya kurallarını değiştirebilir.

Bu nedenle yetenek sözleşmesi:

• hangi bağımlılıkların bulunduğunu,
• hangi risklerin kontrol dışında olduğunu,
• alternatif veya geri dönüş planını

mümkün olduğu ölçüde belirtmelidir.

Bir başkasının hizmetine dayanmak yeteneği geçersiz kılmaz. Bağımlılığı gizlemek yetenek anlatısını yanıltıcı hâle getirir.

Bir hizmetin hazır olduğu nasıl anlaşılır?

Bir hizmet şu koşullarda eyleme hazır kabul edilebilir:

• Kimliği doğru sağlayıcıya bağlıdır.
• Sonuç açıkça tanımlıdır.
• Gerekli girdiler bellidir.
• Dâhil ve hariç kapsam görünürdür.
• Fiyat veya fiyatlandırma yöntemi açıklanmıştır.
• Kapasite ve başlangıç koşulları bilinmektedir.
• Kanıtlar iddianın sınırını taşımaktadır.
• İnsan ve makine kayıtları çelişmemektedir.
• İşlem veya iletişim yolu güvenlidir.
• Başarısızlık ve geri dönüş davranışı tanımlıdır.

Bu koşullar yoksa hizmet görünür olabilir. Fakat ajan tarafından güvenle seçilmeye hazır değildir.

NOMOS Yetenek Kapısı

NOMOS Yetenek Kapısı modelinde sekiz inceleme alanı öneriyoruz. İşlem için gerekli koşullar, bağlama ve riske göre bu alanlarda doğrulanmalıdır:

1. Sonuç Kapısı

Ne üretileceği açık mı?

2. Kanıt Kapısı

Yetenek, iddianın büyüklüğüne uygun kanıt taşıyor mu?

3. Kapsam Kapısı

Dâhil olanlar ve olmayanlar belirli mi?

4. Girdi Kapısı

Gerekli veri, erişim, insan katkısı ve ön koşullar sağlanabilir mi?

5. Kapasite Kapısı

Sağlayıcı veya ajan bu işi şimdi ve gereken ölçekte yapabilir mi?

6. Ticari Kapı

Fiyatlandırma, üçüncü taraf maliyetleri ve devam eden yükümlülükler anlaşılır mı?

7. Yürütme Kapısı

Hizmeti başlatmak veya kullanmak için güvenli bir işlem yolu var mı?

8. Başarısızlık Kapısı

Sorun olduğunda durma, devretme, geri alma veya telafi yöntemi var mı?

Basit biçimde:

YETENEK KAPISININ KOŞULLARI:

AÇIK SONUÇ

VE UYGUN KANIT

VE NET KAPSAM

VE YETERLİ GİRDİ

VE MEVCUT KAPASİTE

VE ANLAŞILIR TİCARİ KOŞUL

VE GÜVENLİ YÜRÜTME

VE BAŞARISIZLIK PLANI

Bu bir puan toplama sistemi değildir. Kritik kapılardan biri geçilmediyse ajan doğrudan eyleme geçmemelidir.

Eksik yetenekte doğru davranış

Bir yeteneğe ilişkin bilgi eksikse ajan ne yapmalıdır?

Üç temel seçenek vardır:

Soru sormak

“Veri göçü fiyatın içinde mi?” “Bu paket hafta sonu olay müdahalesini kapsıyor mu?” “Altı dilde yalnız içerik mi, canlı destek de mi sunuluyor?”

Davranış seviyesini düşürmek

Satın alma yerine teklif istemek. Doğrudan seçim yerine kısa liste oluşturmak. Canlı yayın yerine test ortamı hazırlamak.

Başka seçenek aramak

Kritik gereksinim kanıtlanamıyorsa daha uygun sağlayıcı bulunabilir. Eksik bilgi ajan tarafından doldurulmamalıdır.

Bir satın alma ajanı örneği

Bir işletme satış sunumlarını yenilemek ister.

Ajana şu görev verilir: “Yönetici sunum sistemleri konusunda bir sağlayıcı bul. Bütçemiz 4.000 dolar. İki hafta içinde ilk yönetim kurulu sunumunu hazırlamamız gerekiyor.” Ajan üç sağlayıcı bulur.

Sağlayıcı A

Çok güçlü görsellere sahiptir. “Dünya standartlarında sunumlar” yaptığını söyler. Fiyat, teslim süresi ve içerik sorumluluğu açıklanmamıştır.

Sağlayıcı B

Daha sade görünür.

Şunları açıklar:

• Stratejik anlatı
• Slayt sistemi
• Veri görselleştirme
• Kaynak dosyalar
• Belirli revizyon sınırı
• İlk çalışma süresi
• Sunum metninin müşteri tarafından doğrulanması
• Hukukî ve finansal iddiaların insan onayı gerektirmesi

Sağlayıcı C

Hazır şablon satmaktadır. Fiyatı düşüktür. Fakat yönetici anlatısı veya özel veri çalışması sunmaz. SEO açısından A daha görünür olabilir. Fiyat açısından C daha uygun görünebilir. Gerçek ihtiyaç açısından B doğru seçim olabilir.

Fakat ajan B’yi seçmeden önce:

• kapasitesini,
• iki haftalık süreyi,
• 4.000 dolarlık bütçeyi,
• gerekli veri girdilerini

doğrulamalıdır. İşte yetenek sözleşmesi, görünürlükten gerçek seçim koşuluna geçişi sağlar.

Bir AI ajanı örneği

Bir şirket e-postalarını yönetecek ajan arar.

Bir ürün sayfasında: “Tam otonom e-posta yönetimi” yazmaktadır. Bu ifade etkileyici görünür.

Fakat şu sorular cevaplanmalıdır:

• Gelen mesajları yalnız sınıflandırıyor mu?
• Taslak hazırlıyor mu?
• Otomatik gönderiyor mu?
• Kimlere gönderebilir?
• Fiyat, sözleşme veya hukukî bilgi içeren mesajları nasıl ele alıyor?
• Ekleri okuyabiliyor mu?
• Kişisel verileri nereye aktarıyor?
• Yanlış gönderim nasıl durduruluyor?
• İnsan onayı hangi noktada gerekiyor?
• İşlem kaydı tutuluyor mu?

“Tam otonom” ifadesi bu soruların cevabı değildir. Sınırları açıklanmadan kullanıldığında, sistemin yetkisi hakkında yanlış beklenti yaratabilir. Yetenek sözleşmesi sistemin neleri yapabildiğini değil, hangi koşullarda yapabildiğini göstermek zorundadır.

Yetenek ve güvenlik birbirinden ayrı değildir

Bir sistem bir görevi yalnızca normal koşullarda yapabiliyorsa yeteneği eksiktir. Güvenlik olayı, yanlış girdi veya araç hatası sırasında nasıl davranacağı da önemlidir. Bir müşteri portalı ajanı kullanıcı girdisindeki kötü niyetli talimatları ayırabiliyor mu?

Bir e-posta ajanı sahte ödeme talebini tanıyabiliyor mu?

Bir avatar sistemi yetkisiz senaryo üretimini durdurabiliyor mu?

Bir web ajanı canlı siteyi değiştirmeden önce kapsamı doğruluyor mu?

Bir satın alma ajanı gizli abonelik veya otomatik yenilemeyi fark ediyor mu?

Güvenlik, yeteneğin dışındaki bir sigorta değildir.

Güvenli biçimde yapılamayan iş, tam bir yetenek değildir.

Yetenek ve erişilebilirlik

Bir ürün teknik olarak çalışabilir. Fakat bütün kullanıcılar tarafından kullanılamayabilir. Görme, işitme, hareket veya bilişsel farklılıkları olan kişiler dışarıda kalabilir. Bir 3B web deneyimi yalnız güçlü cihazlarda çalışabilir. Bir ses kimliği otomatik oynatma nedeniyle kullanıcıyı zorlayabilir. Bir avatar videosunda altyazı bulunmayabilir. Bir müşteri portalı yalnız fareyle kullanılabilir. Bu nedenle erişilebilirlik de yetenek sözleşmesinin parçasıdır.

Bir hizmet: “Web deneyimi üretiyoruz.”

diyorsa şu sorular önemlidir:

• Düşük güçlü cihazlar için alternatif var mı?
• 2B yedek deneyim bulunuyor mu?
• Klavye kullanımı destekleniyor mu?
• Hareket azaltma tercihi var mı?
• Altyazı ve transkript sağlanıyor mu?

Bir sonucu yalnız ideal kullanıcı için üretmek, yeteneğin kapsamını daraltır. Bu daralma açıkça gösterilmelidir.

Yetenek ve hukukî sınırlar

Bir şirket hukukî tavsiye vermiyor olabilir. Fakat hizmetinin hukukî etkileri olabilir. Bir AI avatarı yüz ve ses haklarına dokunur. Bir müşteri portalı kişisel veri işler. Bir marka çalışması isim ve işaret haklarını etkileyebilir. Bir e-posta otomasyonu pazarlama iletişimi kurallarına tabi olabilir. Yetenek sözleşmesi hukukî uzmanlık iddia etmek zorunda değildir.

Fakat şu ayrımı yapmalıdır:

Hangi teknik veya operasyonel kontroller hizmete dahildir? Hangi hukukî değerlendirme müşterinin uzmanı tarafından yapılmalıdır?

“Mevzuata tam uyum garantisi” gibi iddialar dikkatle kullanılmalıdır. Bir standardı kaynak göstermek, hukukî uygunluk belgesi değildir.

Hizmetin sınırı başka hizmetle nerede kesişir?

Birbirine yakın hizmetleri karıştırmak yanlış seçime yol açabilir.

Örneğin:

• SEO ile GEO
• Hosting ile site operasyonu
• Logo ile görsel kimlik
• Raporlama ile karar sistemi
• Dönüşüm optimizasyonu ile yazılım geliştirme
• AI avatar üretimi ile kurumsal yayın yetkisi
• DevOps danışmanlığı ile sürekli altyapı yönetimi

Yetenek sözleşmesi komşu hizmetleri açıkça ayırmalıdır.

Bu hizmet nerede başlar? Nerede biter? Hangi noktada başka hizmet gerekir?

Bu ayrım yalnız fiyat için değildir. Ajanın doğru hizmet zincirini kurmasını sağlar.

Yetenek hazırlığını gözden geçirmek

Bölümün başındaki beş düzey, bu bilgileri bir arada değerlendirmeye yardım eder: iddia edilmiş, açıklanmış, gösterilmiş, operasyonel ve eyleme hazır yetenek. Son düzeyde yalnız bir örnek çıktı değil; güncel kapsam, kapasite, yetki ve işlem koşulları da bilinmelidir. Bir kurumun bütün hizmetleri aynı düzeyde olmak zorunda değildir. Fakat ajan hangi düzeyde bulunduğunu bilmelidir.

Yetenek için on beş denetim sorusu

Bir hizmet, ürün veya ajan hakkında şu sorular sorulabilir:

• Üretilecek sonuç tam olarak nedir?
• Sonuç ile teslimat birbirinden ayrılmış mı?
• Gerekli girdiler ve ön koşullar açık mı?
• Dâhil olan ve olmayan kapsam belli mi?
• Yeteneği destekleyen güncel kanıtlar var mı?
• Kanıt, iddianın büyüklüğünü gerçekten taşıyor mu?
• Fiyatlandırma yöntemi ve ek maliyetler açık mı?
• Mevcut kapasite ve başlangıç zamanı biliniyor mu?
• Coğrafya, dil, teknoloji veya sektör sınırları var mı?
• İnsan ve makine kayıtları aynı yeteneği mi gösteriyor?
• Üçüncü taraf bağımlılıkları açıklanmış mı?
• Başarısızlık hâlinde nasıl davranılacağı belli mi?
• Hangi sonuçların garanti edilmediği görünür mü?
• Yeteneğin sürümü ve güncellik tarihi var mı?
• Hizmeti başlatmak için güvenli ve yetkili bir yol bulunuyor mu?

Bu soruların çoğu cevapsızsa hizmet pazarlanabilir olabilir. Fakat ajan tarafından güvenle seçilmeye hazır değildir.

Yetenek sözleşmesinin insanlara faydası

Yetenek sözleşmesi yalnız makineler için değildir. Amaç, yanlış beklentileri azaltmak ve karşılaştırmayı kolaylaştırmaktır. Açık kapsam, teslimat ve kabul ölçütleri hem satış görüşmesine hem uygulamaya dayanak sağlar. Çalışanların aynı hizmeti farklı anlatması da bu kayıtla denetlenebilir. Bunlar kendiliğinden gerçekleşen ticari sonuçlar değildir. Görüşme süresi, uygun talep oranı ve anlaşmazlıklar ayrıca ölçülmelidir. Hizmet daha az kişiye uygun görünebilir; önemli olan, doğru eşleşmenin daha açık biçimde ayırt edilebilmesidir.

Yetenek açıklığının ticari değeri

Bazı şirketler hizmet sınırlarını açıklamanın rakiplere bilgi vereceğini düşünür. Fakat belirsizlik de güven kaybettirir.

Bir müşteri ve ajan şu soruların cevabını kolayca bulabiliyorsa kurum daha profesyonel görünür:

• Ne alıyorum?
• Ne almıyorum?
• Ne kadar ödeyeceğim?
• Ne sağlamam gerekiyor?
• Sonuç nasıl doğrulanacak?
• Bir sorun olursa ne olacak?

Rakip aynı kelimeleri kopyalayabilir.

Fakat:

• gerçek teslimat kapasitesini,
• test sistemini,
• geçmiş kanıtı,
• operasyon disiplinini,
• çok dilli tutarlılığı,
• geri alma mekanizmasını

aynı hızla kopyalayamayabilir. Yetenek açıklığı sırları tamamen açmak değildir. Müşterinin doğru karar vermesi için gereken gerçeği görünür kılmaktır.

Yetenek açıklığı ile ticari sır arasındaki sınır

Bir şirket bütün iç süreçlerini yayımlamak zorunda değildir.

Şunlar gizli kalabilir:

• Özel promptlar
• Kaynak kod
• İç puanlama ağırlıkları
• Rakip analizleri
• Güvenlik ayrıntıları
• Otomasyon çekirdeği
• Tedarikçi fiyatları
• İç ajan talimatları

Fakat şunlar gizli kaldığında davranış bozulabilir:

• Hizmetin gerçek kapsamı
• Fiyatlandırma yöntemi
• Önemli dışlamalar
• Gerekli insan onayı
• Üçüncü taraf maliyetleri
• Kapasite sınırı
• Garanti edilmeyen sonuçlar
• Geri çekme veya iptal yolu

Doğru ilke şöyledir:

Motorun içini saklayabilirsin. Kullanıcının güvenli seçim yapması için gereken davranış sınırlarını saklayamazsın.

Yetenek makbuzu

Bir hizmet veya ajan belirli bir sonucu tamamladığında bir:

Yetenek Makbuzu

oluşturulabilir.

Bu kayıt şunları gösterir:

• Hangi yetenek kullanıldı?
• Hangi sürümde?
• Hangi girdilerle?
• Hangi kapsam altında?
• Hangi insan veya ajanlar görev aldı?
• Hangi testler yapıldı?
• Hangi sonuç elde edildi?
• Hangi sınırlar geçerli kaldı?
• Hangi sorunlar açık?
• Sonuç ne zaman üretildi?
• Geri alma veya düzeltme yolu var mı?

Kayıt, doğrulanabilir çıktılara ve test sonuçlarına bağlandığında sonraki değerlendirmelere dayanak sunabilir. Kendi başına yazılmış bir başarı beyanı, yeteneğin kanıtı sayılmamalıdır. Fakat her yeni durumda uygunluk ayrıca değerlendirilmelidir. Geçmişteki başarı, gelecekteki bütün işlerin otomatik onayı değildir.

Bir kurum kendisini nasıl hazırlamalı?

Bir kuruluş ajan çağında yeteneklerini doğru göstermek istiyorsa şu adımları atmalıdır:

Yetenek envanteri oluşturmalı

Gerçekte sunulan bütün hizmetler listelenmelidir.

Komşu hizmetleri ayırmalı

Birbirine benzeyen fakat farklı fiyat ve sorumluluk taşıyan hizmetler netleştirilmelidir.

Kanonik kapsam kaydı hazırlamalı

Her hizmetin dâhil ve hariç alanları bulunmalıdır.

Fiyat ilişkisini açıklamalı

Sabit, başlangıç, aylık, yıllık veya talep üzerine fiyatlar ayrılmalıdır.

Kanıtları bağlamalı

İddialar uygun örnek, test, yayın veya bağımsız kayıtlarla desteklenmelidir.

Kapasiteyi güncel tutmalı

Yeni iş kabulü ve zaman koşulları izlenmelidir.

Makine eşliğini sağlamalı

Görünür sayfa, katalog, schema, FAQ ve işlem arayüzleri çelişmemelidir.

Başarısızlık davranışını tanımlamalı

Sorun hâlinde kim ne yapacaktır?

Yetenek belirsizliğinde ajan nasıl konuşmalı?

Ajan kesin olmayan bir yetenek hakkında kesin cümle kurmamalıdır.

Yanlış: “Bu şirket altı dilde tam müşteri desteği sunuyor.”

Daha doğru: “Şirket altı dilde içerik ve hizmet sayfaları yayımlıyor; canlı destek dillerinin ayrıca doğrulanması gerekiyor.”

Yanlış: “Bu hosting paketi 7/24 yönetilen destek içeriyor.”

Daha doğru: “Paket hosting hizmetini kapsıyor; aktif olay müdahalesi ve yönetilen operasyon ayrı hizmet olabilir.”

Yanlış: “Bu AI avatar sistemi hukukî olarak tamamen uyumludur.”

Daha doğru: “Sistem rıza, açıklama, köken ve geri çekme kontrollerini tanımlıyor; hukukî uygunluk ilgili ülke ve kullanım bağlamında ayrıca değerlendirilmelidir.” Belirsizliğin dürüstçe ifade edilmesi, ajanı zayıf göstermez. Güvenilir kılar.

Gerçekte yapabilmek

Bir kurumun gerçekten bir şeyi yapabildiğini söyleyebilmek için yalnızca şu cümle yeterli değildir: “Bunu daha önce yaptık.”

Daha güçlü ifade şudur: “Bu sonucu şu girdilerle, şu kapsamda, şu kalite kapılarıyla, şu sınırlar altında üretebiliyoruz; bunu destekleyen kanıtlar burada; şu durumlarda ise hizmeti kabul etmiyor veya insan onayı istiyoruz.” Bu cümle daha uzundur. Fakat ajan çağının gerektirdiği doğruluk da burada bulunur.

Bölümün hükmü

Kimlik bize kiminle karşı karşıya olduğumuzu gösterir. Yetenek ise o varlığın gerçekte ne yapabildiğini açıklar.

Fakat yetenek:

• slogan değildir,
• teknoloji logosu değildir,
• tek başarı örneği değildir,
• araç erişimi değildir,
• geniş pazarlama ifadesi değildir.

Gerçek yetenek şunların birlikteliğidir:

Açık sonuç Gerekli girdiler Doğrulanabilir kanıt Net kapsam Güncel kapasite Anlaşılır ticari koşul Güvenli yürütme Başarısızlık davranışı

Bir kurum bir işi yapabilir ama şu anda kapasitesi olmayabilir. Bir ajan aracı kullanabilir ama yetkisi olmayabilir. Bir hizmet iyi olabilir ama bu müşteri için uygun olmayabilir. Bir fiyat doğru olabilir ama yanlış kapsamla eşleştirilmiş olabilir. Bir kanıt gerçek olabilir ama evrensel sonucu taşımayabilir.

Bu nedenle GBO’nun ikinci davranış kapısı şöyledir: Yalnızca “yapabiliyorum” diyen varlığı değil, neyi hangi koşullarda yapabildiğini kanıtlayan varlığı değerlendir. NOMOS Yetenek Sözleşmesi, iddiayı eyleme hazır gerçeğe dönüştürür.

Bir ajana:

• neyin mümkün olduğunu,
• neyin mümkün olmadığını,
• hangi girdilerin gerektiğini,
• hangi sınırların bulunduğunu,
• fiyatın ne anlama geldiğini,
• yeteneğin ne zaman güncel olduğunu,
• hata hâlinde ne olacağını

gösterir. Fakat doğru kimliği ve kanıtlanmış yeteneği bilmek hâlâ seçim için yeterli değildir. Bir şirket gerçek olabilir. Hizmeti gerçekten sunabilir. Fiyatı ve kapasitesi açık olabilir. Yine de belirli kullanıcı, amaç veya risk için doğru seçim olmayabilir.

Bir sonraki bölümde GBO’nun en hassas sorularından birine geçeceğiz:

Bir ajan seni ne zaman seçmeli?

Çünkü doğru sağlayıcı olmak ile her durumda seçilmek aynı şey değildir.

Yetenek, seçime aday olmayı sağlar. Uygunluk ise seçimin gerçekten doğru olup olmadığını belirler.